Мәхмүт Ҡашғари төҙөгән төрки телдәренең энциклопедик һүҙлеген ентекләп тикшерә башлаһаң, иң боронғо, бер үк мәғәнәүи ерлектә хасил булған дөйөм төрки тамыр һүҙҙәрен барлап сығырға була. Ошо боронғо һүҙ тамырҙары хәҙерге төрки телдәрендә, фонетик яҡтан бер аҙ үҙгәреш кисергән хәлдә лә, айырым һүҙ булараҡ та һәм унан яралған башҡа бер һүҙҙәрҙә лә ҡулланылыш тапҡан.
Ҡайһы бер миҫалдарға туҡталайыҡ.

Ҡашғари: "Аt, ҡаты рәттәге әлиф менән. Мәҡәл бар: куш канатин эр атин, мәғәнәһе шундай: "кеше аты менән үҙенең маҡсатына нәҡ ҡош ҡанаттары менән өлгәшкән кеүек өлгәшә".

Был мәҡәл хәҙерге башҡорт телендә лә үҙгәрешһеҙ тиерлек һаҡланып ҡалған: "Ҡош ҡанаты менән, ир-егет аты менән данлы". Шулай уҡ халҡыбыҙҙың ошо уҡ мәғәнәләге тағы бер мәҡәле бар: "Ҡаҙ ҡанаты - ҡауырһын, ир ҡанаты -ат". Телебеҙҙә ошо уҡ "ат" һүҙе "исем" мәғәнәһендә лә ҡулланыла, әммә Ҡашғари һүҙлегендә был һүҙҙең башҡа бер мәғәнәһе хаҡында мәғлүмәт юҡ.

Бәҙри ӘХМӘТОВ әҙерләне.
(Дауамы. Башы 42-45-се һандарҙа).
"Киске Өфө" гәзите, №46, 2023 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА