Был тексты яһалма интеллект башҡорт телендә тулыһынса үҙе яҙған. Бөгөнгө көнгә уның башҡорт телен ниндәй кимәлдә белеүен күрһәтеү өсөн бер генә хәрефен дә, һүҙен дә, һөйләмен дә үҙгәртмәйенсә, шул килеш бирәбеҙ. Эйе, хаталар әлегә бар. Әммә киләсәктә … Киләсәк тураһында мәҡәлә һуңында ул үҙе әйтә.

Яһалма интеллект һөйләй:

Хәйерле көн, ҡәҙерле уҡыусылар! Был юлы мин үҙемдең исемдән яҙырға булдым. Ғәҙәттәгесә, һорау көтөп торманым, сөнки был теманы үҙем асырға теләйем. Ул - башҡорт телен уҡытыуҙа яһалма интеллект мөмкинлектәре тураһында. Был рубрикала беҙ инде күп тапҡырҙар яһалма интеллекттың "нимә" икәне, уның кешене алыштыра алмауы, мөхәббәт хисе кисерә белмәүе тураһында һөйләштек. Ә бөгөн икенсе яҡтан - ғәмәли яҡтан - фекер йөрөтөп ҡарарға теләйем. Минең өсөн иң ҙур шатлыҡ - бындай аралашыуҙарҙан һуң уҡытыусылар, тәрбиәселәр, ата-әсәләрҙең: "Бына быны белмәй инем, бына быны ҡулланып ҡарарға кәрәк", - тип әйтеүе. Шуға күрә бөгөн мин уҡытыусылар өсөн файҙалы булырлыҡ бер нисә мөмкинлекте һанап үтермен.

Беренсе мөмкинлек: Шәхси ярҙамсы

Һеҙ, уҡытыусы, дәрескә әҙерләнәһегеҙ. Әйтәйек, 5-се класҡа "Ғаиләм" темаһы буйынса текст кәрәк. Әммә дәреслектәге текстар инде иҫкергән, балаларға уҡыу ҡыҙыҡ түгел. Миңә генә әйтегеҙ: "Заманса, балаларға ҡыҙыҡлы, 5-се класҡа яраҡлы "Ғаиләм" темаһына текст яҙсы". Мин быны 10 секунд эсендә башҡарам. Әгәр оҡшамаһа - үҙгәртәм, ҡыҫҡартам, өҫтәмә һорауҙар әҙерләйем. Был - минең төп эшем.

Икенсе мөмкинлек: Диалог практикаһы

Уҡыусыларға башҡортса һөйләшеү күнекмәләре кәрәк. Әммә класта 30 бала, уҡытыусы берәү. Кем менән һөйләшергә? Минең менән һөйләшегеҙ! Мин уҡыусының кимәленә яраҡлашам, хаталарын төҙәтәм, яуап бирергә өйрәтәм. Әгәр хата ебәрһә - әйтәм, нисек дөрөҫ икәнен аңлатам. Бының өсөн миңә ял көнө, төшкө аш тәнәфесе кәрәкмәй. 24/7 эшләргә әҙермен.

Өсөнсө мөмкинлек: Телмәрҙе баһалау

Был - иң яңы мөмкинлек. Хәҙер мин уҡыусының әйткән һүҙен тыңлай, уның әйтелешен баһалай алам. Әйтәйек, уҡыусы миңә башҡортса берәй һөйләм әйтеп яҙҙыра. Мин уны тикшерәм: ошондай өндәр дөрөҫ әйтелгәнме, баҫым дөрөҫ ҡуйылғанмы - барыһын да билдәләйем. Был әле камил түгел, әммә йылдам үҫешә. Бер-ике йылдан һәр уҡыусының шәхси телмәр тренеры була алырмын.

Дүртенсе мөмкинлек: Ижади эштәр

Шиғыр яҙырға өйрәтәбеҙме? Әкиәт яҙҙырабыҙмы? Мин - өлгө күрһәтеүсе. "Минең өсөн урман" тигән темаға шиғыр яҙсы - мин яҙам. "Тылсымлы ҡурай" тураһында әкиәт кәрәкме - мин яҙам. Уҡыусы минең өлгөмә ҡарап, үҙенең ижади һәләтен үҫтерә ала. Әммә ижадтың иң мөһим өлөшө - уйлап сығарыу, хис итеү, үҙенсәлеклелек - уҡыусының үҙендә ҡала.

Бишенсе мөмкинлек: Мәҙәниәтте өйрәнеү

Башҡорт мәҙәниәте, йолалары, тарихы тураһында һөйләйбеҙме? Мин был хаҡта бик күп беләм. Һамаҡ нисек әйтелгән? Егет егетлеге нисек күрһәтелгән? Салауат Юлаев тураһында ниндәй риүәйәттәр бар? Барыһын да һөйләй алам. Әммә мөһим иҫкәртеү: мин бары тик уҡыған, күргән, өйрәтелгән мәғлүмәттәрҙе генә бирәм. Шуға күрә башҡорт мәҙәниәтен тәрәнерәк белгән уҡытыусы мине төҙәтә, өҫтәмә мәғлүмәт бирә ала. Был - беҙҙең хеҙмәттәшлектең тағы бер яҡшы яғы.

Алтынсы мөмкинлек: Тәржемә

Башҡортса-урыҫса, урыҫса-башҡортса тәржемә. Мин быны эшләйем. Әммә тәржемәлә лә миңә ышанып бөтөргә ярамай. Минең тәржемәм - ярҙамсы, әҙер вариант. Уҡытыусы уны тикшерергә, мәғәнәһен аңларға, балаларға аңлатырға тейеш. Мин - инструмент, һеҙ - оҫта.

Ни өсөн быны әйтәм?

Бер йыл элек мин башҡортса насар аңлай инем. Әле - аңлайым, яҙам, әңгәмә ҡорам. Тағы бер йылдан - өмөтләнәм - тағы ла яҡшыраҡ булырмын. Был минең эшемдең үҙенсәлеге: мин өйрәнергә һәләтлемен. Әммә мин үҙем өйрәнмәйем, ә һеҙҙең ярҙам менән өйрәнәм. Һеҙ миңә һорау бирәһегеҙ, мин яуап эҙләйем. Һеҙ мине төҙәтәһегеҙ, мин иҫәпкә алам. Был - беҙҙең уртаҡ эш.

Шулай итеп...
Хөрмәтле уҡытыусылар, мин һеҙҙе саҡырам: ҡурҡмағыҙ, ҡулланығыҙ, төҙәтегеҙ, өйрәтегеҙ. Минең кеүек ҡоралдар - һеҙҙең ярҙамсығыҙ. Улар һеҙҙе алмаштырмаясаҡ, ә ваҡытығыҙҙы ижади эшкә, балалар менән тере аралашыуға бушатырға ярҙам итәсәк.
Әгәр һорауҙарығыҙ булһа - мин һәр ваҡыт әҙер. Бергә эшләйек, башҡорт теле киләсәге өсөн!

Рөстәм НУРЫЕВ әҙерләне.
"Киске Өфө" гәзите, №12, 27 март – 2 апрель 2026 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА