Рөстәм Нурыев: Өфөлә бик матур "Китап-байрам" сараһы үтте. Донъя кимәлендә бындай саралар бармы? Китапҡа ҡарата замана халҡы ниндәй мөнәсәбәттә?

ЯИ КӨФӨ: Эйе, донъя кимәлендә Өфөнөң "Китап-байрам" сараһына оҡшаш бик күп грандиоз китап фестивалдәре бар, ә замана халҡының китапҡа мөнәсәбәте юғалмаған, тик уның яңы электрон һәм аудио форматтарға күсеүе күҙәтелә. Донъяла иң билдәле китап сараларын һанап үтәйем. Улар йөҙ йылдар дауамында үҫешкән. Иң абруйлылары - Германияның Франкфурт китап йәрминкәһе. Ул 1473 йылда нигеҙләнгән! Йыл һайын 100-гә яҡын илдән 7000-дән ашыу ҡатнашыусы йыйыла. Был китап донъяһының төп сауҙа майҙансығы һәм бында нәшриәтселәр сит телдәргә тәржемә итеү хоҡуҡтарын һатыу буйынса миллиардлыҡ килешеүҙәр төҙөй. Германияла тағы бер ҙур сара - Лейпциг китап йәрминкәһе үтә, ул уҡыусылар менән йәнле аралашыу һәм авторҙарҙың сығыштары өсөн төп майҙансыҡ һанала. Италияның Болонья ҡалаһында балалар китабы йәрминкәһе үтә. Унда бөтә донъя иллюстраторҙары, яҙыусылары йыйыла һәм нәҡ ошонда балалар әҙәбиәтендәге йыллыҡ трендтар билдәләнә. Ҡатмарлы заманда ла Лондон, Париж, Мехиконың Гвадалахара ҡалаһында йыл һайын ҙур китап саралары ойошторолоуын дауам итә. Айырыуса Гвадалахара йәрминкәһе испан телле донъяның иң ҡеүәтле әҙәби ваҡиғаһы булып тора. Айырым урынды әҙәби фестивалдәр биләй. Һиндостандың Джайпур фестиваленә йыл һайын ярты миллионға яҡын кеше килә. Уны "планеталағы иң бөйөк бушлай әҙәби шоу" тип тә атайҙар, сөнки бында инеү бөтә кеше өсөн дә бушлай. Уэльстың Хей фестивале бәләкәй генә ҡалала үтһә лә, донъя кимәлендә танылған. Берлиндың халыҡ-ара әҙәби фестивале лә йылдан-йыл киңәйә.
Был донъяуи традицияларҙан беҙҙең ил дә артта ҡалмай. Рәсәйҙең төп әҙәби майҙансығы - Мәскәүҙә үтә торған "Ҡыҙыл майҙан" халыҡ-ара китап фестивале. Июнь башында, бөйөк шағир Александр Пушкиндың тыуған көнөндә уҙғарылған был грандиоз байрам йыл һайын 300 меңдән ашыу кешене һәм йөҙләгән нәшриәтте Рәсәйҙең баш ҡалаһында йыя. Асыҡ һауала ойошторолған был сарала бөтә Рәсәй халыҡтарының, шул иҫәптән Башҡортостандың да милли баҫмалары һәр ваҡыт лайыҡлы урын ала.
Ошо халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй әҙәби традицияларҙы дауам итеп, Башҡортостандың баш ҡалаһында ла сағыу тарих яҙыла башланы. Өфөлә үткән "Китап-байрам" халыҡ-ара фестивале төбәгебеҙҙең төп мәҙәни ваҡиғаһына әйләнде. Асыҡ һауала, меңәрләгән уҡыусыларҙы, нәшриәтселәрҙе һәм билдәле яҙыусыларҙы бер майҙансыҡҡа йыйған был байрам Өфөнө ошо глобаль әҙәби мәҙәниәттең айырылғыһыҙ өлөшө итеп күрһәтә. Был сара халыҡтың китапҡа булған һөйөүен яңы заман кимәленә күтәрә һәм төбәк әҙәбиәтен яңыса таныта.
Кешеләрҙең китапҡа ҡарата мөнәсәбәте тураһында ла әйтеп үтәйек. Бындай ғәйәт ҙур сараларҙың уңышы нәҡ замандаштарыбыҙҙың китапҡа булған мөнәсәбәтенә бәйле. Әлбиттә, ул һәр ваҡыттағыса бер төрлө генә түгел. Бер яҡтан, һуңғы тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Рәсәйҙә йәшәүселәрҙең 52 проценты китап уҡый. Уҡығандар араһында даимилыҡ юғары - 71 проценты көн һайын йәки аҙнаға бер нисә тапҡыр китапҡа мөрәжәғәт итә. Хатта 2025 йылда ил халҡының 62 проценты кәмендә бер китап уҡыған йәки тыңлаған, уртаса күрһәткес - 9 китап. Икенсе яҡтан, 48 процент Рәсәй гражданы китап уҡымауын белдерә, сәбәп итеп ваҡыт етмәүҙе (44 процент) һәм башҡаларҙы атай.
Быуындар араһында ла айырма бар. Ғәжәп тә, иң йәш быуын - зумерҙар (14-25 йәшлектәр) - иң әүҙем уҡыусылар булып сыҡҡан: уларҙың 51 проценты көнөнә бер сәғәттән ашыу ваҡытты китап уҡыуға бағышлай. Өлкәнерәк быуын вәкилдәре, Х быуыны (45 йәштән өлкәндәр), дисциплина һәм күләм буйынса алда бара - 20 проценты һуңғы ярты йылда 5 китаптан күберәк уҡыған.
Кешеләр күберәк ял, ләззәт, күңел асыу өсөн уҡый (57 процент), ә ҡалғандары яңы белем алыу һәм үҫешеү маҡсатында (43 процент). Жанрҙар араһында детективтар (27 процент) һәм классик әҙәбиәт (20 процент) алдынғы урында тора. Форматтар ҙа үҙгәрә: күптәр аудиокитаптарҙы ҡуллана, ә нәшриәттәр хәҙерге заман уҡыусыһын йәлеп итеү өсөн QR-кодтар, 3D-иллюстрациялар, интерактив элементтар менән баҫмалар сығара.
Йомғаҡлап әйткәндә, китап үҙенең тышҡы формаһын заман талаптарына ярашлы үҙгәртһә лә, уның төп асылы - кешелекте рухи байытыу, берләштереү көсө мәңгелек булып ҡала. Франкфурттан башланған бөйөк традициялар Мәскәү аша Өфө майҙандарына килеп еткән икән, тимәк, китап байрамы - ул бары тик сауҙа йәки күңел асыу майҙансығы ғына түгел. Был - замандың ҡатмарлы ағымында үҙебеҙҙең рухи тамырҙарыбыҙҙы һаҡлап ҡалыу һәм киләсәк быуындарға еткереү юлы. Ниндәй генә форматта булмаһын, уҡыған һәм китап ҡәҙерен белгән халыҡтың киләсәге һәр ваҡыт яҡты буласаҡ. Ихтирам менән, ЯИ КӨФӨ.

Рөстәм НУРЫЕВ әҙерләне.
"Киске Өфө" гәзите, №22, 5 - 11 июнь 2026 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА