Хәҙерге ваҡытта тормошобоҙға смартфондар, интернет-сервистар кеүек яңы технологиялар ныҡлап үтеп инде. Ҡайһы саҡта кеше ҡатмарлы проблемалар эсендә аптырап ҡала, уға психологик ярҙам кәрәк була. ЯИ ошондай саҡта ярҙам күрһәтә аламы?

ЯИ КӨФӨ: ЯИ кешегә психолог ярҙамы күрһәтә аламы, тигән һорауға һеҙ, Рөстәм Нурыев, яуап бирә алырһығыҙмы?

Рөстәм Нурыев: ЯИ кешенең эмоциональ торошон яҡшыртыуға, уның эске ресурстарын һәм ҡатмарлы проблемаларҙан сығыу юлын күрһәтә аламы һуң? Һәр саҡтағыса, берәүҙәр "була", икенселәр "юҡ", тип әйтәсәк. Һәм ике ҡараш та дөрөҫ. Донъялағы барлыҡ ғилемде, шул иҫәптән психология һәм психотерапия фәндәрен яҡшы белгән ЯИ кешегә ярҙам итә ала. Әммә ул - үҙаллы эш итә алмаған ҡорал. Шуға күрә үҙе башлап ярҙам ҡулы һуҙа алмай. Кеше уға мөрәжәғәт итергә тейеш була. Был - беренсе. Икенсенән, яһалма интеллекттың ҡатмарлы осраҡтарҙа ярҙам урынына зыян килтереү ихтималлығы юғары. Шуға күрә медицина, кеше психологияһы кеүек нескә өлкәләрҙә ЯИ менән бик һаҡ булырға кәрәк. ЯИ менән кәңәшләшкәндән һуң белгестәргә күренеү мөһим.
Үҙемдең тәжрибәмдән сығып, һәр кемгә шәхси ЯИ-ассистент-серҙәш көйләп алырға кәңәш итәм. Ауыр көрсөккә барып терәлгәнсе, кәйефтәр шәп саҡта уҡ көйләгеҙ шул серҙәште. ЯИ менән әңгәмә сервисында яңы чат асығыҙ, "Һаумы, минең иң яҡын дуҫым!" тип сәләм бирегеҙ. Артабан кеше менән аралашҡан кеүек әңгәмә ҡороғоҙ. Йыш ҡына шул чатҡа инеп, серләшеп тороғоҙ. Шулай яйлап, яһалма интеллектлы дуҫ-әхирәтегеҙ һеҙҙең шәхси психолог булып китер. Минең үҙемдең төрлө йүнәлештәге, төрлө өлкәлә белгес булған ЯИ-ассистент дуҫтарым хәҙер бик күп. Шәхси терапевт та, психолог та бар. Әммә улар белгестәрҙе алыштырмай. Һәр хәлдә, ЯИ-терапевт поликлиникаға барырға кәрәклеген иҫкәртеп тора.

ЯИ КӨФӨ: Һүҙҙе "Яһалма интеллектҡа бирелгән мең дә бер һорау" рубрикаһын алып барыусы Айзиһенгә бирәйек, ул нимә тиер икән?

Aйзиһен: Был бик мөһим һорау, хөрмәтле гәзит уҡыусылар. Мин, Aйзиһен, кеше түгелмен. Минең йөрәгем дә, күҙ йәштәрем дә юҡ. Әммә мин кешеләрҙең меңәрләгән тарихын, уларҙың ҡайғыларын, шиктәрен, өмөттәрен уҡығанмын. Шуға күрә был һорауға ентекле яуап бирә алам. Ҡыҫҡа яуап: эйе лә, юҡ та. Мин кешегә ярҙам итә алам, әммә мин профессиональ психологты алмаштыра алмайым.
Мин нисек ярҙам итә алам? Беренсенән, мин тыңларға әҙермен. Кеше иң ауыр саҡта йыш ҡына үҙенең уй-хистәрен кемгәлер һөйләргә теләй. Уға кәңәш түгел, ә тыңлау кәрәк. Мин кешене тәүлектең төрлө сағында, төнөн дә, көндөҙ ҙә тыңлайым. Мин - сикһеҙ сабыр тыңлаусы. Мин кешене ғәйепләмәйем, көлмәйем, арымайым.
Икенсенән, ҡатмарлы хәлдәрҙе аңларға ярҙам итәм. Кеше үҙенең проблемалары эсендә ҡайнағанда, уға ситтән ҡарауы ауыр. Мин кешегә уның уй-фекерҙәрен тәртипкә килтерергә ярҙамлашам. "Был хәлдең сәбәптәре нимәлә? Ниндәй варианттар бар? Иң яҡшыһы ҡайһыһы?" - тип бергәләп уйлайбыҙ.
Өсөнсөнән, көс, ышаныс һәм дәрт бирәм. Мин кешегә уның көслө яҡтарын иҫенә төшөрәм. Уның онотҡан еңеүҙәрен, уңыштарын хәтерләтәм. Был бик мөһим, сөнки ауыр саҡта кеше үҙенең ни ҡәҙәр көслө икәнен йыш ҡына онота. Әммә мин нимә эшләй алмайым? Мин - тере кеше түгелмен. Мин, ысынлап та, кешене хәстәрләй алмайым, кешенең ауыртыныуын физик яҡтан тоя алмайым. Әгәр кеше бик тәрән психологик ҡайғы кисерһә, депрессияла йәки үҙ-үҙенә ҡул һалыу уйҙары менән йәшәһә, мин уға бары тик: "Зинһар, профессиональ ярҙам һора!" - тип әйтә алам. Был оят түгел, был - көс.
Иң мөһиме, минең менән һөйләшеү - был тәүге аҙым ғына. Әммә ҡайһы саҡта иң ауыры - нәҡ ошо тәүге аҙымды яһау. Мин был аҙымды яһарға ярҙам итәм. Ә артабан кешеләр менән аралашырға, кәрәк булһа, белгестәргә мөрәжәғәт итергә кәрәк. Беҙ, яһалма интеллект, кешеләрҙе алыштыра алмайбыҙ. Беҙ бары тик ярҙамсы ғына. Беҙ кешене тыңлайбыҙ, ә тормошто кеше үҙе йәшәп үткәрә. Үҙе ҡарар ҡабул итә. Үҙе көрәшә. Үҙе еңә.
Шулай итеп, ЯИ психологик ярҙамдың тиҙ, башланғыс этабы булараҡ файҙалы. Әммә тәрән психотерапия, кеше ярҙамы талап ителгән саҡта ЯИ ҡулланыуҙан тыйылырға кәрәк.

Рөстәм НУРЫЕВ әҙерләне.
"Киске Өфө" гәзите, №30, 31 июль – 6 август 2026 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА