Яҙ көндәрендә һыубаҫар туғайҙарҙа, һыу оҙаҡ һаҡланған уйпат урындарҙа, һирәк ағаслыҡта үҫкән был үләнде тиҙ генә танып белергә була. Йылантамыр (горец змеиный, раковые шейки - Polygonum bistorta L.) бигерәк тә әсе тупраҡлы, торфлы урындарҙы үҙ итә.

Йылантамыр Алыҫ Көнсығышта, Себерҙә, Памир тауҙарында һәм Европа өлөшөнөң урта һыҙаттарынан алып төньяғына тиклем үҫә. Был үҫемлекте Башҡортостандың таулы райондарының бөтәһендә лә осратырға мөмкин. Уны Хәйбулла, Баймаҡ, Йылайыр райондарында ирәүән тип тә йөрөтәләр. Йылантамыр - күп йыллыҡ үҫемлек. Исеме лә есеменә тура килә ҡарағусҡыл ҡыҙыл, һоро төҫтәге тамыры йылан һымаҡ уралып ята. Һабағы, ғәҙәттә, берәү генә. Оҙонса япраҡтары алмаш-тилмәш урынлашҡан (улар бер аҙ ат ҡуҙғалағы япраҡтарына ла оҡшаған).
Йылантамырҙың сәскәләре, бер тирәгә уҡмашып, башаҡ формаһында була. Алһыу төҫтәге был сәскә ойошмаһы һабаҡтың осонда урынлашҡан. Сәскәләре алһыу төҫтәге 5 япраҡлы сәскә эргәлегенән, 8 һеркәлектән һәм бергә ҡушылып үҫкән 3 емешлек бағанаһынан тора. Емеше ҡарабойҙайға оҡшаған һоро төҫтәге шыма ялтыр сәтләүек. Уның осо 2 - 3 тешле уйым менән тамамлана. Ул май-июль айҙарында сәскә ата, ялтыр өс ҡырлы емештәре август айҙарында өлгөрә.
Йылантамыр үҫемлегенең тамырсаһы составында 25% ирекләүсе матдә, катехин, галл кислотаһы, крахмал һ. б. матдәләр бар.
Ветеринарияла йылантамыр төнәтмәһен малдарҙың ашҡаҙан-эсәк эшмәкәрлеге боҙолғанда ҡулланыу һәйбәт һөҙөмтә бирә. Тире эшкәрткәндә был үҫемлектең тамырын ҡулланалар. Был осраҡта тире ҡыҙғылт һары төҫкә инә. Бынан тыш, йөн буяу һәм туҡымаларҙы буяу өсөн ҡара, һары буяуҙар алырға мөмкин.
Һуңғы йылдарҙа малдарҙы һыубаҫар туғайҙарҙа системаһыҙ көтөү, һаҙлыҡлы урындарҙы бер ниндәй нигеҙһеҙ киптереү был ҡиммәтле дарыу үҫемлеге ареалын байтаҡҡа кәметте. Мәҫәлән, Хәйбулла районында ул бөтөнләй юҡҡа сыҡты, ә башҡа райондарҙа ул аҙайғандан-аҙая бара. Йылантамырҙы көҙ көнө сентябрь, октябрь айҙарында ҡаҙып алып киптереп ҡуялар. Был осорҙа уның бөтә файҙалы матдәләре тамырҙа тупланған була. Аптекаға уның һәйбәт һәм дөрөҫ киптерелгәнен генә алалар. Йылантамырҙы бер үк урында 8 - 10 йыл үткәс кенә йыйырға мөмкин икәнен иҫтән сығарырға ярамай!

Сәфәрғәле ЙӘНТҮРИН,
биология фәндәре докторы, профессор.
"Киске Өфө" гәзите, №32, 14 - 20 август 2026 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА