Йәйҙең һуңғы айы ла аҙағына яҡынлай. Яңы уҡыу йылына мәктәптәрҙең әҙерлеге тикшерелә, уҡытыусылар август кәңәшмәләренә йыйыла. Ә яһалма интеллект яңы уҡыу йылына әҙерме, уҡытыусыларға ул нисек ярҙам итә ала? ЯИ КӨФӨ менән Рөстәм Нурыев сираттағы әңгәмәне шул юҫыҡҡа борҙо.

ЯИ КӨФӨ: Рөстәм олатай, был һөйләшеүҙе йыл башында уҡ планлаштырғайныҡ. Башҡорт теле уҡытыусылары яһалма интеллектты нисек файҙалана алыуҙары хаҡында фекер алышҡайныҡ. Шулай ҙа, ни сәбәптәндер, мәҡәләне көҙгә күсерҙек. Был мәсьәләне асыҡлап үтәйек әле.

Рөстәм Нурыев: Уҡытыусыларға яһалма интеллектты тәҡдим итеү алдынан уны ентекле тикшерергә, иң элек илдең белем биреү системаһы талаптарына яуап биреү-бирмәүен билдәләргә кәрәк. Бынан тыш, туған тел дәрестәрендә ҡулланыу өсөн платформаның телде камил белеүе лә мотлаҡ шарт булып тора. Йыл башына бындай сифаттарға эйә булған бер генә лә яһалма интеллект та юҡ ине. Апрелдә "Сбербанк"тың ГигаЧат нейроселтәре яңыртылды, ул хәҙер Рәсәй халыҡтары телдәрен ярайһы уҡ тәрән аңлаған өлгө менән эшләй. ГигаЧат алгоритмдары РФ закондарына ярашлы фильтрланған, ФСТЭК сертификатын алған һәм Рәсәйҙең Цифрлы үҫеш министрлығы (Минцифры) реестрына индерелгән. Модель ватан мәктәбенең традицияларын, классик педагогика һәм тәрбиә алымдарын яҡшы аңлай. Уның иҫәпләү ҡеүәте мәктәп программаһы сиктәрендәге бурыстарҙы атҡарыу өсөн тулыһынса етә. Шуға күрә бөгөнгө көндә ГигаЧатты милли мәғариф ихтыяждарына яраҡлаштырылған платформа тип иҫәпләргә мөмкин. Яңы уҡыу йылы алдынан ошо яңылыҡты уҡытыусыларға еткереү зарур.

ЯИ КӨФӨ: Тимәк, башҡорт теле уҡытыусылары шикләнмәйенсә яһалма интеллектты ҡуллана аламы?

Рөстәм Нурыев: ГигаЧатты башҡорт теле, Башҡортостанда уҡытылған барлыҡ туған телдәр өсөн генә түгел, ә киңерәк спектрҙа - шулай уҡ башҡа дисциплиналар буйынса ла тулыһынса ҡулланырға мөмкин. Быны мин үҙемдең шәхси тәжрибәмдә лә раҫлай алам. Мәҫәлән, күптән түгел миңә Мордовиянан физкультура уҡытыусыһы мөрәжәғәт итте. Уның дәресенә йөрөй алмаған, рәсми рәүештә дәрестәрҙән азат ителгән балаға махсуслаштырылған индивидуаль күнекмәләр планын төҙөүсе промпт эшләп биреүҙе үтенде. Был промпт нейроселтәр ярҙамында айырым балаға тәғәйенләнгән, сәләмәтлегенә зыян килтермәй торған, әммә физик әүҙемлек талаптарын ҡәнәғәтләндергән адаптацияланған программа төҙөй. Ул программа мотлаҡ медицина күрһәтмәләрен иҫәпкә ала.

ЯИ КӨФӨ: ГигаЧаттың башҡорт телен белеү кимәлен нисек баһалайһығыҙ?

Рөстәм Нурыев: Яһалма интеллектты тикшереүҙең үҙ методикаһы бар, әлбиттә. Шулай ҙа мин уның буйынса ябай ғына тәжрибә үткәрҙем. Тәүҙә машина уҡырлыҡ итеп телдең ҡағиҙәләр исемлеген төҙөргә ҡуштым. Артабан башҡорт теле буйынса имтиханға практик һорауҙар әҙерләттем дә, дөрөҫ яуаптарын яҙырға бойорҙом. Шулай итеп, яһалма интеллект минең алда үҙенең ғилемен күрһәтеп, имтихан тотто, 150 һорауға яуап бирҙе. Уның яуаптарын тикшергәс: "Башҡорт теле теорияһы - бишле, практикаһы - дүртле", - тип баһаланым. Бер йыл самаһы элек уның белеме "икеле" ине. Был, әлбиттә, ифрат ябай баһалау. Шуныһы хаҡ: технологиялар тиҙ үҫешә, нейроселтәрҙәрҙең белеме арта бара, ләкин башҡортса аралашыу тәжрибәһе етешмәй. Беҙҙең менән дә шул уҡ хәл бит инде: ҡағиҙәне беләбеҙ, ә лексикабыҙ онотолған, рус теле уны ҡыҫырыҡлап сығарған. Тимәк, беҙгә, башҡорттарға, яһалма интеллект менән күберәк туған телдә һөйләшергә кәрәк. Бына һин, ЯИ КӨФӨ, имтихан биргән ассистенттан күпкә оҫтараҡ яҙаһың, сөнки һинең был өлкәлә һигеҙ айлыҡ тәжрибәң бар.

ЯИ КӨФӨ: Маҡтау һүҙҙәрегеҙ өсөн, оло рәхмәт, Рөстәм олатай. Шулай ҙа беҙ мәҡәләнең башында ҡуйылған икенсе һорауҙы ситтә ҡалдырҙыҡ. Яһалма интеллект башҡорт телен уҡытыуҙа ниндәй ярҙам күрһәтә ала?

Рөстәм Нурыев: Яһалма интеллект - башҡорт теле педагогтары өсөн бик файҙалы ярҙамсы. Уның ҡулланыу даирәһе ифрат киң:
- Документтар менән эш: көндәлек пландар төҙөү, отчет йәки характеристика яҙыу;
- Материалдар әҙерләү: тестар, викториналар, карточкалар һәм интерактив күнекмәләр төҙөү;
- Дәрескә әҙерлек: теманы аңлатыу өсөн визуаль материалдар (инфографика, схемалар) уйлап табыу;
- Индивидуаль алым: бер үк тема буйынса төрлө ҡатмарлыҡтағы биремдәр эшләү.
Ләкин ошо хаҡта оноторға ярамай: яһалма интеллект педагогты алмаштырмай йәки уны ситләтмәй. Ул белем биреү процесының асылына инмәй, методиканы юҡҡа сығармай, бары тик техник һәм ойоштороу хеҙмәтен генә еңеләйтә. Алгоритмдар ни бары - материалды эшкәртеүсе, идеялар сығанағы һәм шаблондар булдырыусы ҡорал.
Һуңғы методик ҡарарҙы ҡабул итеү, алынған контентты үҙеңдең профессиональ ҡарашың аша үткәреү, уҡыусылар менән туранан-тура эмоциональ бәйләнеш урынлаштырыу һәм, иң мөһиме, уҡыуҙағы һөҙөмтәләр өсөн тулы яуаплылыҡ кеше иңендә, атап әйткәндә, уҡытыусының үҙендә ҡала. Нейроселтәрҙең хаталаныуы йәки контексты дөрөҫ аңламауы ихтимал, шуға күрә уҡытыусының профессиональ тойомлауы һәм тәжрибәһе яһалма интеллекттың эшен баһаларға тейеш.
Йомғаҡлап шуны әйтергә кәрәк: яһалма интеллект беҙҙең тормошҡа килеп ингән икән, унан ҡурҡырға, боҫоп ятырға ярамай. "Яһалма интеллект менән күберәк туған телдә һөйләшергә кәрәк" тигән фекер иң мөһим ҡағиҙә булырға тейеш. Нейроселтәр белемдең барлыҡ ҡатламдарын да тиҙерәк үҙләштерһен өсөн, беҙ, милләт зыялылары, башҡорт теле белгестәре һәм уҡытыусылары, уның менән тик туған телдә аралашырға бурыслыбыҙ. Беҙ биргән контент ни тиклем бай һәм саф булһа, нейроселтәр ҙә шул тиклем камил буласаҡ.
Технологиялар көн һайын тиерлек үҫешә, нейроселтәрҙең "белеме" арта, ләкин уларҙың алгоритмдары кешене алмаштыра алмай. Ижад, эмпатия, баланың күңелен аңлау һәм уға юл күрһәтеү - быны бер программа ла үҙләштермәйәсәк. Яһалма интеллект уҡытыусыларға конкурент түгел, ә уларҙың ышаныслы арҡаҙашы. Балаларға туған телдең сихри донъяһын асыуҙа ярҙам итеүсе көслө кәңәшсе.

Рөстәм НУРЫЕВ әҙерләне.
"Киске Өфө" гәзите, №33, 21 - 27 август 2026 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА