99 сирҙән дауа тип йөрөтәләр уны (зверобой продырявленный - Hypericum perforatum L.) борон-борондан. Ләкин уның малдар өсөн ағыулы үҫемлек икәнен дә оноторға ярамай. Һары мәтрүш составында гиперацин тигән пигмент бар. Һары мәтрүште ашаған малдың үлеүе ихтимал. Бәлки, бына ошоға ҡарап та уны рустар "зверобой" тигәндәрҙер. Башҡортса исеменә килгәндә инде ул тышҡы төҙөлөшө менән ҡәҙимге мәтрүшкәгә бик ныҡ оҡшаған, шуғалыр инде, һары мәтрүш тип атағандар.

Австралияла һары мәтрүш - ныҡ таралған сүп үләндәре иҫәбендә. Ул унда Американан осраҡлы барып эләгә. Һары мәтрүш малсылар өсөн бер ҡазаға әүерелгән. Австралия һәм Америка ғалимдары һары мәтрүштән ҡотолоу юлын эҙләйҙәр.
Беҙҙең илдә һары мәтрүш дарыу үләне һанала. Уны йыл һайын тонналап әҙерләйҙәр. Шулай ҙа ул һаман етмәй әле. Һары мәтрүштән төрлө эсемлектәр, төнәтмәләр, иманин, новоиманин кеүек медицина препараттары яһайҙар. Һары мәтрүште хәҙер махсус плантацияларҙа үҫтереү сараһын күрәләр, файҙалы матдәләргә байыраҡ сорттарын сығарыу маҡсатында селекция эштәре лә алып барыла.
Һары мәтрүш составында төрлө витаминдар, фитонцидтар, эфир майҙары бар.
Һары мәтрүштән эсемлек. 2 - 3 аш ҡалағы ваҡланған үҫемлекте сәскәләре, япраҡтары менән бергә фарфор йәки эмаль һауытта ҡайнаталар һәм 30 - 40 минут йылы урынға тондорорға ултырталар. Төнәтмәне марля йәки һөҙгөс аша үткәреп, сәй һымаҡ, шәкәр йәки бал менән эсәләр.

Сәфәрғәле ЙӘНТҮРИН,
биология фәндәре докторы, профессор.
"Киске Өфө" гәзите, №35, 4 - 10 сентябрь 2026 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА