Күгүләндәр ҡалҡҡас, ҡайтам әле
Үҙебеҙҙең тауҙар яғына…
Ғәлим Дәүләтов

Ауылдарҙа урам буйын, йорт-ҡура тирәләрен йәшел келәм булып баҫҡан был үлән (горец птичий, спорыш - Polygonum aviculare L.) иң ныҡ таралған үҫемлектәрҙең береһелер. Уның ҡарабойҙайға оҡшаған өс ҡырлы ҡара-көрән орлоҡтарын ҡош-ҡорт, бигерәк тә турғайҙар, яратып ашай. Бәлки, шуға күрәлер ҙә уны халыҡ араһында "бәпкә үләне", тип тә йөрөтәләр. Рус халҡы араһында ул "трава-мурава", "птичья гречиха", "гусятник" исемдәре менән билдәле. Яңы ғына атларға өйрәнгән баланың йәшел тәбиғәт менән беренсе танышыуы тап бына ошо үҫемлек менән башлана, тиһәк, бер ҙә хаталанмаҫбыҙ төҫлө. Сөнки күгүлән, бая әйтмешләй, ишек алдарын тултырып үҫеп, кеше йәшәмәгән урындарҙа бөтөнләй осрамай тиерлек. Һис һүҙһеҙ, уның орлоҡтарын таратыуға кеше, йорт хайуандары, транспорт ярҙам итә.
Күгүлән - ҡарабойҙайҙар семьяһына ҡараған бер йыллыҡ үҫемлек. Ул - 10 - 30 см оҙонлоғондағы нәҙек кенә һабаҡлы, ваҡ ҡына овал япраҡлы, аҡһыл-алһыу йәки йәшкелт-аҡ төҫтәге сәскә атып, ергә түшәлеп үҫеүсән үҫемлек. Күгүлән Башҡортостанда май аҙағынан алып сентябрь бөткәнсе сәскә ата.
Бына ошо аяҡ аҫты тулып үҫкән үлән медицинала алмаштырғыһыҙ ҡиммәтле дарыу үҫемлектәренән һанала. Медицинала ҡулланыу өсөн уның тамырынан башҡа бөтә өлөшөн дә йыялар. Аптекаларға уны июндән авгусҡа тиклем йыйып тапшырырға мөмкин. Шуныһын иҫтә тоторға кәрәк: төрлө химикаттар ҡулланылған һәм сүп-сар түгелгән урындарҙа үҫкән үҫемлектәрҙе йыйырға ярамай.

Сәфәрғәле ЙӘНТҮРИН,
биология фәндәре докторы, профессор.
"Киске Өфө" гәзите, №36, 11 - 17 сентябрь 2026 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА