Ҡалдыҡ ерҙәрҙә үҫкән был үҫемлекте күптәр һуҡыр кесерткән үләне менән бутайҙар. Эйе, арыҫлан ҡойроғоноң (пустырник пятилопастный - Leonurus quinquelobatus L.) һуҡыр кесерткәнгә бер аҙ "туғанлығы" булһа ла, ул унан бейеклеге менән дә (метр ярымға етә), һабағының төҙөлөшө яғынан да ныҡ айырыла. Уның сәскәләре август бөткәнсе ҡойолмай ултырғанға күрә, бал ҡорттары унан йәй буйы бал йыя. Йәй нисек кенә ҡоро килмәһен - арыҫлан ҡойроғо күпләп үҫкән урында бал ҡорттары һәр саҡ бал йыя ала. Унан йыйылған бал һәр саҡ үтә күренмәле була, ауыр тарта. Был үлән сәселгән майҙандың гектарынан бал ҡорттары 385 килограмға тиклем бал йыя. Бындай балды, ғәҙәттә, кесерткән балы, тиҙәр.
Үҫкән урынына ҡарап, уны рустар "пустырник" тип атағандар. Сөнки ул буш ҡалған элекке нигеҙ-ҡаралты урындарын үҙ итә. Ә бына латинса ғилми исеме (Leonurus) - ғәжәп инде, башҡортсаға тап килә - "арыҫлан ҡойроғо" тигән һүҙҙе аңлата.
Арыҫлан ҡойроғоноң һабағы дүрт ҡырлы, кеше бейеклегендә, ос яғына ҡарай бер нисә сатаға айырылып китә. Киң япраҡтары бармаҡ һымаҡ булып эре телгеләнгән, алһыу төҫтәге ваҡ ҡына ике иренле сәскәләре июнь айҙарында күренә башлай, емеше - өс ҡырлы өрөк. Уның составында 30 %-ҡа тиклем төрлө майҙар бар. XVIII быуатта уҡ Европа илдәрендә был үҫемлектән сүс алғандар, төрлө туҡымалар эшләгәндәр.
Тағы ла шуны әйтергә кәрәк: унан ҡарағусҡыл йәшел буяу алғандар. Уның менән итек майлағандар, дегет урынына ҡулланғандар.
Аптекалар өсөн арыҫлан ҡойроғон әҙерләү артыҡ ҡыйын түгел. Уның өҫкө өлөшөн сәскә ата башлаған осорҙа йыйып, күләгәле урында киптерәләр. Йөрәк эшмәкәрлеген яйға һалыу өсөн иң күп ҡулланылған үҫемлектәрҙең береһе ул.

Сәфәрғәле ЙӘНТҮРИН,
биология фәндәре докторы, профессор.
"Киске Өфө" гәзите, №36, 11 - 17 сентябрь 2026 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА