Башҡортостан Башлығының РФ Милли гвардияһы ғәскәрҙәре менән үҙ-ара эш итеү буйынса кәңәшсеһе Артур Йомағужин, бөгөн алғы һыҙыҡта Пилотһыҙ осоу аппараттары операторҙары иң кәрәкле белгестәрҙең береһе булып тора, ти.

Был дарыу үләненә көтмәгәндә тап булдым. Йәй башланған мәл ине. Трамвайҙа осраған ғалим-шағир Вафа Әхмәҙиев (хәҙер мәрхүм инде): "Әйҙә, бәғәнәш (воронец колосовидный - Actaea spicata L.) үләнен күрһәтәм. Өфө урмандарында ла үҫә ул. Хәҙер сәскә атҡандыр инде", - тип мине ҡала Советы туҡталышына алып барҙы.

"Андыҙ барҙа, ат үлмәҫ…" тигәндәр боронғолар. Халыҡ был үҫемлекте дауаланыу өсөн күптән ҡулланып килгән һәм уның әһәмиәтен мәҡәл менән дә нығытҡан. Билдәле ғалим, профессор Е. В. Кучеров башҡорттарҙың борон-борондан андыҙ ҡайнатмаһын ҡаймаҡ менән бутап бәйгегә әҙерләнгән аттарға эсереүҙәре тураһында яҙа. Ат ашамағанда, мандымағанда, аш һеңдереү органдары насар эшләгәндә лә андыҙ ҡайнатмаһы бирә торған булғандар. Йылҡы малында йыш осраған ҡылйылан ҡыуыу, ҡорсаңғы кеүек ауырыуҙарҙы дауалау өсөн дә ҡулланғандар.

Алтын тамыр (родиола иремельская - Rhodiola iremelica Boriss.) һәр саҡ тәбиғәт һөйөүселәрҙең иғтибар үҙәгендә булды һәм булып ҡала. Был үҫемлек илебеҙҙең Алыҫ Көнсығышында, Алтай, Саян тауҙарында киң таралған. Башҡортостанда алтын тамыр Урал тауҙарының Машаҡ, Ҡырҡты, Ямантау, Ирәмәл кеүек бейек һырттарында осрай. Екатеринбург ғалимы профессор Л. П. Горчаковский күрһәтеүенсә, беҙҙә үҫкән алтын тамыр Ирәмәл родиолаһы тигән экологик төркөмдө тәшкил итә. Уның тураһында Өфө ғалимы, профессор М. М. Ишморатова "Родиола иремельская" тигән китап яҙып ҡыуандырҙы.

Ниәттәр ғәмәлгә ашырмы?

"2012-2014 йылдарға Башҡортостан Республикаһында дөйөм һәм шәхси файҙаланыуҙағы мелиорация системаларын һәм айырым урынлашҡан гидротехник ҡоролмаларҙы камиллаштырыу" маҡсатлы программаһы раҫланды һәм РФ Ауыл хужалығы министрлығына тапшырылды", - тип яҙған 2012 йылдың мартында "Регнум" агентлығы. Был инде төбәктең икенсе етәксеһе дәүеренә ҡарай һәм үрҙә аталған быуалар төҙөлөшө менән бер нисек тә бәйле түгел. 2013 йылдың июль айында Дүртөйлөлә "Һуғарылған баҫыусылыҡтың үҫеш перспективалары һәм иҡтисади һөҙөмтәлелеге" тип аталған республика семинар-кәңәшмәһе үтә. Тик унда Урал аръяғы райондары хужалыҡтары тураһында бер һүҙ ҙә әйтелмәй.

Яңы ғына "Ҡайтам!" тип исемләнгән концерт туры менән ярты республиканы гиҙеп сыҡҡан Гәлсәр БАЙҒУСҠАРОВА редакциябыҙға балҡып килеп инде, йөҙөндә бер генә лә йонсоу әҫәре юҡ. Үҙенең ижадына башкөллө сумған был ысынлап та гәлсәр тауышлы, алсаҡ ҡыҙға өс һорау менән мөрәжәғәт иттек.

Сажидә эскелектән миктәһә, ыҙаланһа ла, тауышы сағыу, яғымлы, күңел төбөнән урғылып сыға ине. Була бит шундай кешеләр, теләһә ниндәй шарттарҙа ла уларҙың Хоҙай Тәғәлә биргән һәләттәре һаҡланып ҡала, уны юҡҡа сығарыу, юйып ырғытыу, тартып алыу мөмкин түгел. Күңелемде асырғаныулы уй сыйҙы: "Яңылыш юлдан киткәнһең бит һин, әгәр шул йыр-моң юлын юллаһаң, үҙең дә, Хәлфетдинең дә бәхетле булыр ине, үкенесле, бик тә үкенесле..."

Бала саҡтан бигерәк тә өләсәйҙәр, ҡартәсәйҙәр беҙгә артыҡ шатланырға, шашынырға, ҡысҡырып көлөргә, самаһыҙ иһаһайларға, бер һүҙ менән әйткәндә, бейбаштаҡланырға, үкереп иларға, үҙәк тартырға, үкһергә, кешегә рәнйергә, ҡарғарға, аҡырырға, екерергә, яуызлыҡ теләргә ярамағанлығы хаҡында ҡат-ҡат иҫкәртә торғайны. Быларҙы үтәүҙе улар беҙҙән талап итте, үтәмәгәндәргә аҡ тешен күрһәтеп барманы. Ошондай һәм ошоға оҡшаш барлыҡ тыйыуҙарҙы дөйөмләштереүсе һүҙ кеүек яңғырай "Артыҡ шатлыҡ һағыш килтерә" әйтеме. Хәйер, тик шатланыуға, ҡайғырыуға йә кешегә яуызлыҡ теләүгә генә ҡайтып ҡалмай был әйтем. Уның хаҡында төрлө юҫыҡта уйланһаң, кешене, милләтте, дәүләтте һәм кешелекте оҙон ғүмерле итерлек асылына ла төшөнәһең.

Дини тәғлимәткә ярашлы, Аллаһы Тәғәлә яралтҡан тәү кешеләр - Әҙәм менән Һауа - ожмахта йәшәгән, ә унда Абсолют Рух барса тереклеккә илаһи гармонияла йәшәү мөмкинлеген биргән. Әлбиттә, тәү кешеләрҙең дә һәр төрлө ихтыяждары булғандыр, уларҙың ни рәүешле үтәлеүе хаҡында мәғлүмәт юҡ. Күрәһең, улар ашарға яраҡлы үҫемлектәр, еләк-емеш менән генә туҡланғандыр. Тәү ир һәм тәү ҡатын араһында хәҙерге кешеләргә хас мөнәсәбәттәр булғанмы-юҡмы, уныһы ла беҙгә билдәһеҙ.

Аҙыҡ-түлек һәм эсемлектәр яғынан башҡа мосолмандарға хас булғанса эш итәләр: башлыса улар малсылыҡ шөғөлө менән бәйле. Ҡыштарын уларҙың малдары ябыға һәм көсһөҙләнә, был ваҡытта улар эремсек, ҡорот, май, киптерелгән ит, ыҫланған балыҡ, ҡыр йәнлектәре һәм сирләй башлаған, йә иһә йыртҡыс яралаған мал ите менән туҡлана; улар ундай малды ла һуйып ашайҙар. Ҡышҡы осорҙа уларҙың малдарының яртыһы үҙенән-үҙе үлеп бөтә. Ер эшкәртеүселәрҙең бынан башҡа ярма бутҡаһы һәм ҡамыр аштары була, улар сөсө ҡамырҙан күмерҙә көлсә бешереп тә ашай. Етер-етмәҫ һәм туҡлыҡһыҙ аҙыҡтан, шулай уҡ өйҙәрендә саф һауа етешмәгәнлектән, моңһоу, ағарынған, ябыҡ һәм баҙнатһыҙ булып күренәләр. Әммә яҙ етеүгә, үҙҙәренең мал көтөүҙәре кеүек үк, арыуланалар һәм теремекләнеп, таҙарып китәләр, күтәренке кәйеф менән йөрөй башлайҙар.

Үткән аҙнаның һуңғы көнө - 2 августа Рәсәйҙең хәрби элитаһы - Һауа-Десант ғәскәрҙәре (ВДВ) көнө билдәләнде. Ошо уңайҙан РФ Президенты Владимир Путин десант ғәскәрҙәре яугирҙарын һәм ветерандарын һөнәри байрамдары менән ҡотланы.

"Яһалма интеллект контролдән сыҡҡан", "Үҙаллы агенттар тест мөхитенән ҡасҡан". Үткән аҙнала киң мәғлүмәт сараларының яңылыҡтар таҫмаһында ошондай хәүефле хәбәрҙәр күбәйҙе. Ысынбарлыҡта ни булған һуң? Был һорауҙы Рөстәм Нурыев һәм уның ЯИ-ғалим ассистенты Айзиһен Фән улы асыҡланы. Баҡһаң, был "хилафлыҡтар" артында яуыз алгоритмдар түгел, ә кеше хатаһы, иғтибарһыҙлығы һәм тәжрибәнең оҙайлы ваҡыт күҙәтеүһеҙ ҡалыуы икән.

Һәр заманда ил-йортҡа ауырлыҡ ишерелгәндә йә ниндәйҙер ҡатмарлы мәсьәләләрҙе хәл итергә кәрәк булғанда, майҙанға зыялылар сыҡҡан. Уларҙың аҡылы, ялҡынлы телмәре яуға күтәргән, урынһыҙ сәбәләнеүҙәрҙән төңөлдөргән, ярһыуҙарҙы баҫҡан йә тоҡандырған. Бөгөнгө еңел булмаған осорҙа замандаш зыялыларҙың үҙ халҡына әйтер һүҙе ниндәй булыр?

Хәрби табип булып оҙайлы хеҙмәт итеү дәүеремдә пациенттарына ғәйәт яғымлы булған бер табип ныҡ хәтеремдә ҡалған. Квалификация күтәреү буйынса бер нисә мәртәбә Мәскәүҙәге Үҙәк госпиталдә булғайным. Шундағы отоларингология бүлегендә Манохин Анатолий Григорьевич исемле бер медицина майоры эшләй ине. Уның пациенттары менән йылмайып, бик йылы аралашыуына һәр саҡ иғтибар итә торғайным. Әҙәплелеге шул ҡәҙәрем булғандыр инде, сирле кешене ҡабул итеп бөтөп хушлашҡанда, ултырған урынынан аяғөҫтө тороп: "Всего хорошего! Большое спасибо! До свиданья!"- тип, һәр ауырыуға хатта үҙе рәхмәт әйтеп, ҡул биреп, оҙатып ҡалыуы, бер яҡтан, кемгәлер мәҙәгерәк һымаҡ тойолһа ла, миңә оҡшаны. Ә берәй операция яһап бөткәндән һуң пациентына: "Спасибо за терпение!" - ти торғайны. Халыҡ уны ныҡ ярата һәм хөрмәт итә, бик күптәр ошо табипта дауаланырға теләй ине…

Мин ҡағыҙ ҡоло. Һуңлап ҡына мәктәпкә барҙым. Һуғыш осоро ине. Ауылда мәктәп юҡ. Күрше ауылға йөрөп уҡый башланым. Яҡшылап хәреф танығас, төҫлө рәсемдәренә ҡыҙығып, ҡулыма килеп эләккән гәзитте (ул "Пионерская правда" икән) почта аша алдыра башланым. Уҡыйым, әммә яҙыу русса булғас, аңламайым.

Быйыл республика баҫыуҙарында уңыш йыйыуҙа 4 мең комбайн эшләй. Был хаҡта төбәк Ауыл хужалығы министрлығынан хәбәр итәләр.

22 июлдән 26-на тиклем Ҡаҙанда V Халыҡ ижады һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте этнофестивале үтте.

Эҫе көндәр килеү менән, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һыуға батып үлеү осраҡтары ла йышайҙы. Уҙған ялдарҙа ғына ла республикала 11 кеше, шул иҫәптән бер бала һыуҙа һәләк булды, тип хәбәр итәләр Башҡортостан буйынса Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы идаралығында.

Был үҫемлекте һыубаҫар туғайҙарҙа, ҡар һыуҙары йыйылыр үҙәктәрҙә, урман аҡландарында, ҡыҫҡаһы, ҡайҙа еүеш, томан һәм ысыҡ беренсе булып төшә, шунда осратырға була. Мал йөрөгән урындарҙа, ғәҙәттә, ул ғына һерәйеп ултырып ҡала, сөнки аҡһырғаҡты мал ашамай, уны урап үтеүҙе хәйерлерәк күрә. Әгәр ҙә был үҫемлекте тәжрибәһеҙ берәй йәш мал ашаһа, шунда уҡ ағыулана. Уның ауыҙынан күбектәр ҡойолоп, мәғәнәһеҙ хәрәкәттәр менән туғай буйлап саба башлай, аҙаҡ килеп тамам хәлһеҙләнә һәм тамырҙары тартыша. Билдәле, был осраҡта тик ветеринар врачтың ғына ярҙамы малды ауыр халдән ҡотҡарып ҡала ала. Аҡһырғаҡ (чемерица - Veratrum L.) бына шундай көслө ағыулы үҫемлек ул. Шуны әйтеү ҙә етә: уның тамырының ике генә грамы ла атты үлтерергә һәләтле.

Боронғо грек мифологияһында ошондай юлдар бар: "Үҙенә үлемһеҙлек яулап алыр өсөн Геракл ун ике батырлыҡ эшләргә тейеш булған. Иң һуңғыһы - ергә өс башлы эт - Церберҙы төшөрөү. Иҫ киткес ҡаты алышта ул Церберҙы еңә һәм уны тере килеш ергә алып ҡайта. Ергә яҡынлашҡас, эт көн яҡтыһынан иҫе китеп ҡурҡа һәм өс ауыҙынан да ағыулы төкөрөктәр сәсеп ҡотора башлай. Бына ошо төкөрөктәр төшкән һәр бер ерҙә ағыулы үҫемлектәр үҫеп сыға. Был хәл, имеш, боронғо грек ҡалаһы Аконе тирәһендә була". Ошо үҫемлектәр был тирәлә бик тә ҡотороп үҫкәнгә күрә, латинса исеме аконит булып тарихҡа һәм фәнгә инеп ҡалған.