Яҡшы уңыш алыр өсөн һәүәҫкәр баҡсасылар нимә генә уйлап тапмай. Ағыулы матдәләр түгел, ә тоҙ, ойоған һөт, сода, йод кеүек һәм башҡа ҡул осонда булған әйберҙәр ниндәй осраҡта ярҙам итә?

Ҡаҙаяҡтар (щитовник мужской - Dryopteris filix - mas L.) - беҙҙең планетаның боронғо үҫемлектәренең береһе. Ҡасандыр Ер йөҙөн күбеһенсә улар ғына биләп алған булған. Хәҙер ҙә ҡайһы бер тропик илдәрҙә ҙур-ҙур майҙандарҙа гигант ҡаҙаяҡтар үҫә. Улар унда мәңге йәшел үҫемлектәр һанала. Африканың Рувензори тау һырттарында 65 километрға һуҙылған Семлики йылғаһы аға. Уның үҙәнендә һауа ағымы үҙгәрмәй, һәр саҡ тын тора, һәм бына ошондай шарттарҙа үҙенә күрә бер микроклимат барлыҡҡа килгән. Ерҙән һәр ваҡыт томан күтәрелә, ул бер аҙ ваҡыттан һыуынып, ямғыр булып кире төшә. Һауа, тупраҡ, үҫемлектәр - бөтәһе лә йылы һыу парҙары менән туйынған… Бына ошондай тәбиғәт шарттарында бейеклеге 9 метрға тиклем еткән ағас кеүек бейек ҡаҙаяҡтар менән бергә бәләкәй ҡаҙаяҡтарҙың да һанһыҙ күп төрҙәре үҫә. Ярым ҡараңғылыҡ, дымдың, йылылыҡтың етерлек булыуы, тупраҡтың уңайлы төрҙәре - былар бөтәһе лә ҡаҙаяҡтар үҫер өсөн һәйбәт шарттар тыуҙыра. Ер йөҙө күп миллион йылдар элек нисек булһа, хәҙер ҙә шул көйө, үҙгәрмәгән кеүек…

Айыу баланы (жимолость татарская - Lonicera tatarica L.) - ошо уҡ исемдәге ғаиләгә ҡараған ҡыуаҡ ағас. Ул тау битләүҙәрендә, урман ситтәрендә үҫә. Аҡ йәки алһыу сәскәле был ҡыуаҡ күптәргә таныш. Ботаҡтары һарғылт һоро төҫтә, бейеклеге 1 - 3 метрға етә. Япраҡтары йомортҡа йәки эллиптик формала, телгеләнмәгән. Май-июнь айҙарында сәскә ата. Емештәре - ҡыҙғылт һары, балан ҙурлығында, ағыулы. Беҙҙең республиканың Ейәнсура, Мәләүез, Ишембай, Стәрлетамаҡ, Туймазы, Балаҡатай райондарында күпләп үҫә. Был үҫемлек - беҙҙең урмандарыбыҙҙың, туғайҙарыбыҙҙың ғәжәп матур биҙәктәренең береһе. Шуға күрә уны декоратив ағас сифатында ҡала баҡсаларын биҙәү өсөн дә ултырталар, ул яңы ерҙә бик тиҙ үҫеп китә. Баш ҡалабыҙ Өфөлә уның майҙаны йөҙәр гектарға етә. Умартасыларға был үҫемлектең бик һәйбәт бал биреү үҙенсәлеге күптән билдәле. Унан алынған бал үтә күренмәле таҙа һәм хуш еҫле була.

Быйыл декабрҙә Советтар Союзының тарҡалыуына 35 йыл тула. Бөгөнгө заман бөтә донъя тарихына ғәйәт ҙур йоғонто яһаған был глобаль сәйәси ваҡиғаны төрлөсә баһалап була, әлбиттә. Империялар ҡасандыр барыбер емерелә, тип фәлсәфәүи һығымта менән сикләнергә һәм үҙеңде тынысландырырға, йә иһә Бөйөк Державаның юҡҡа сығыуын, милли катастрофа, тип баһаларға мөмкин. Нисек кенә булғанда ла, ваҡытты кирегә бороу мөмкин түгел.

Йоманан һуң, Хәлфетдиндең "Беларусь"ына тағылған бәләкәй тимер арбаға һалам түшәп һалып, көҙҙөң ҡарһыҙ һуңғы айы ныҡ ҡына һыуытып торғанға, толоптар кейеп алып, күрше ауылға ҡарай юлландыҡ. Беҙҙән башҡа Мәҙинә апайҙың бер туған ҡустыһы менән килене лә бар. Мәҙинә апайҙың йоҡа ирендәре асылмаҫ өсөн береккәндәр, ҡымтылғандар һымаҡ, йөҙө ҡара көйгән, дебет шәл ураған башын тотошлай толоп яғаһына йәшереп, юл буйы ауыҙ асып бер һүҙ өндәшмәне, кәләш әйттерергә түгел, тамуҡ киҫәүендәй һерәйешеп, ойоп, кемделер ерләргә китеп барғандайбыҙ.

Йөрәгеңдә ил ҡотондай - һүнмәһен ут,
Ата-баба аманаты - үлмәһен рух.
Саңың оло, Уралтауҙай дәрәжәле,
Аҡ намыҫтан айырыла күрмәһен ул,
Бар халҡыңдан айырылыу белмәһен ул!

"Ҡарында ятҡан баланың - хан булаһын, биләүҙә ятҡан баланың бей булаһын кем белгән?" тигән әйтем бар халыҡта. Ҡарында йәки биләүҙә ятҡан баланың киләсәктә кем булырын белмәһә лә, үҙе уҡытҡан, үҙе тәрбиәләгән баланың киләсәктә ҡайһы йүнәлештә, ниндәй һуҡмаҡтан китерен уҡытыусы һиҙә, белә һәм күрә йөрөй. Йылы тупраҡта тамыр йәйҙереп, ҡарап, тәрбиәләп торһаң, тәҙрә төптәрендәге гөлдәр ҙә шиңмәй, һулымай, ҡышҡы сатлама һыуыҡтарға ҡарамай, йәшел килеш һаҡлана. Белем биреү һәм үҫтереү - мәктәптең төп бурысы булһа, дөрөҫ тәрбиә биреү - һәр беребеҙгә ҡағылған эш.

Беҙ үпкәләүҙең бала йәки ҡатын-ҡыҙға ғына хас хис-тойғо булыуына күнеккәнбеҙ. Әммә һуңғы йылдарҙа ир-егеттең һүҙгә, шаяртыуға, иҫкәрмәләргә йәки уларҙың фекере менән һинеке тап килмәгән күренештәргә кире реакцияһы көсәйҙе. Йәғни, улар ҙа үсексәнгә әйләнде.

"Әсә һөтө менән инмәгән, кәзә һөтө менән инмәй" ти башҡорт халыҡ мәҡәле.Бында һүҙ кешегә әсә һөтө менән генә тапшырыла торған ҡиммәттәр һәм төшөнсәләр хаҡында бара. Урынлы һорау тыуа: сит әсәнең күкрәк һөтө менән балаға уның да күркәм сифаттары күсәме икән? Был һорауға яуап бирер өсөн бер фәһемле ваҡиғаның юҫығына күҙ йүгертәйек.

Мин хәрби табип булып хеҙмәт итеп йөрөгән гарнизондан бер саҡырым тирәһендәге ауыл ситендә Фазанка тип аталған бер күл бар ине. Йәйге эҫелә уның буйы һыу инеүсе бала-саға менән тула. Ял көндәре ололар ҙа унда килеүсән. Шулай бер ял көндө, ике улымды эйәртеп, мин дә килдем. Сисенеп, башҡаларҙан ситтәрәк, аулағыраҡ урын табып, беҙ ҙә һыуға төштөк.

Үткән аҙнаның йома төнөндә Wildberries маркетплейсының Тамбов өлкәһендәге Котовск складына украин дрондары һөжүме һөҙөмтәһендә логистика үҙәгенең 7 хеҙмәткәре һәләк булған, 25 кеше яраланған. Ә шәмбе төнөндә дошман аппараттары Мәскәү өлкәһенә ябырылды. Һөҙөмтәлә Ногинск нефть базаһы биләмәһендә янғын сыға. Яҡындағы бала табыу йорто хәүефһеҙ урынға күсерелә.

Башҡортостанда балалы ғаиләләргә яңы түләүгә ғаризалар ҡабул ителә башланы. Уны тәғәйенләү шарттары ниндәй, кем бындай ярҙам һорап мөрәжәғәт итә ала?

Пилотһыҙ осоусы аппараттар (БПЛА), Һауа һөжүменә ҡаршы оборона эше һәм уларҙы ҡулланыу эҙемтәләре фотоһын һәм видеоһын баҫып сығарыу хәүефһеҙлек менән янай. Бындай кадрҙарҙың дошман ҡулына эләгеүе һәм мөһим мәғлүмәтте асыҡларға ярҙам итеүе ихтимал.

Һуғыш яланы хәрби техниканы ғына түгел, уны идара иткән кешеләрҙе лә үҙгәртә, ти "Себер" бригадаһының "Тир" позывнойлы БПЛА хеҙмәте начальнигы.

Ошо көндәрҙә Өфө урамдарына электр самокаттарын ҡулланыу ҡағиҙәләре тураһында башҡорт телендә мәғлүмәт плакаттары урынлаштырылды.

Июль

Емеш биреп бөткәндән һуң еләктең бөтә иҫке, ауырыу һәм зыянланған япраҡтарын йолҡоп алырға. Етерлек итеп һыу ҡойоп, еләк төптәре тирәһендәге тупраҡты йомшартып, артыҡ мыйыҡтарын йолҡоп ташларға кәрәк.

Бесән ваҡыты. Һутҡа туйынған үләндәр бер аҙ ҡарая төшкән. Болонлоҡтар төрлө-төрлө сәскәгә күмелгән. Ошондай фонда алыҫтан уҡ күренеп, муйыл еҫе аңҡытып ултырған үләнде еркәүек (лабазник, таволга вязолистный - Filipendula ulmaria (L.) Maxwim) тип атайҙар. Ҡайһы бер урындарҙа уны аҡбаш үлән, ерегүлән, еркүлән, ерекләүек, еркәүләп, ерек ҡураһы тип тә йөрөтәләр.

Башҡортостанда тәүге тапҡыр Рәсәй палеолит, геология һәм палеонтология буйынса алдынғы белгестәрҙең ялан семинары үтте.

Мәләүез ҡалаһында йәшәүсе Миңлегөл һәм Али Алтынбаевтар ғаиләһе биш бала тәрбиәләй. Берҙән-бер улдары Илдар - нәҫелде дауам итеүсе, ғорурлыҡ булһа, сәскәләй дүрт ҡыҙы - тормош биҙәге, өй йәме.

Башҡортостандың халыҡ артисы Лилиә Рауил ҡыҙы Ишемйәрованың исеме республиканана ситтә лә яҡшы таныш. Йыр сәнғәтенә тоғролоҡ һаҡлаған ижадсы Ейәнсура районының Иҙелбәк ауылында донъяға килгән. Йырға булған мөхәббәт ғаиләлә һалына. Үҙенең маҡсатына тоғро ҡыҙ һөнәри белемен Өфө сәнғәт училищеһында нығыта. Артабан Өфө сәнғәт институтында оҫталығын камиллаштыра. Бөгөн Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы Лилиә Ишемйәрова йөҙөп йөрөгән эшләгән, ижад иткән сәнғәт әһелдәренең береһе. Башҡорт йыр сәнғәтен сит ил сәхнәләренә сығарыусыларҙың береһе лә бит әле ул. Әлеге мәлдә Лилиә Рауил ҡыҙы тамашасылары өсөн ҙур концерт әҙерләй. Беҙ талант эйәһенә бары тик уңыштар ғына теләйбеҙ.

1

Хәлфетдин Ҡотләхмәтов менән бала саҡтан бергә уйнап үҫтек, мәктәптә саҡта ла бер класта, хатта бер парта артына ултырып уҡыныҡ. Һәйбәт малай ине ул, эшсән, тырыш, аралашыуҙа ихлас, дуҫлыҡҡа тоғро. Тик белем алыу йәһәтенән генә артыҡлап ырата, алға китә алманы, өлгәше шул, "ҡәнәғәтләнерлек"тәр, уртансылар тирәһендә уралды. Шуғалыр ҙа, өлгөргәнлек аттестатын алыу менән башҡа уҡыу алдынғылары һымаҡ, ҡалаларҙағы махсус урта, юғары уҡыу йорттарына ынтылып мәшәҡәтләнмәй, Юлдыбай СПТУ-һының бер йыллыҡ тракторсылар курсын бөтөргәндән һуң, ауылыбыҙға ҡайтып, етеҙ хәрәкәт яратҡанға тракторҙың сылбырлыһына түгел, үҙе әйтмешләй, өлөшөнә төшкән көмөшөнә - яңы ғына заводтан ҡайтарылған тәгәрмәслеһенә ултырҙы.