Көртмәлене (черника обыкновенная - Vaccinium myrtillus L.) Башҡортостандың урман-тау зонаһында йәшәүселәр һәйбәт белә. Ул ҡарағай, шыршы һәм ҡатнаш урмандарҙа үҫемлектәр япмаһының түбәнге ярусын хасил итә. Бөрйән, Белорет, Учалы райондарынан тыш, уны Асҡын, Ҡариҙел, Салауат, Балаҡатай, Дыуан һәм Яңауыл райондары территорияларында ла осратырға була.

Геоботаник тикшеренеүҙәр менән Урал аръяғы райондарында экспедицияларҙа йөрөгән саҡ. Бер көн ҡарабойҙай баҫыуы янында урынлашҡан умарталыҡ эргәһенә туҡталдыҡ. Умартасы Динислам ағай беҙҙе кисен яңы ғына һығылған бал менән ихлас һыйланы. Бал ҡорттарының быйылғы эше менән ҡәнәғәтләнеүен һөйләне. Үҙе үҫемлектәр менән ҡыҙыҡһыныуын белдереп: "Аҙ ҡалды шул хәҙер тәбиғәттә бал бирерҙәй һәм башҡа файҙалы үҫемлектәр. Бөтәһе лә химик ашламаларҙы, гербицидтарҙы самаһыҙ ҡулланыуҙан", - тип борсолоп ҡуйҙы. Ә еҙтөймәлек үләне тураһында һүҙ сыҡҡас, ул иҫтә ҡалырлыҡ бер хикәйәт һөйләне.

Яҙ көндәрендә һыубаҫар туғайҙарҙа, һыу оҙаҡ һаҡланған уйпат урындарҙа, һирәк ағаслыҡта үҫкән был үләнде тиҙ генә танып белергә була. Йылантамыр (горец змеиный, раковые шейки - Polygonum bistorta L.) бигерәк тә әсе тупраҡлы, торфлы урындарҙы үҙ итә.

Йомағужа иҫкәртә

Йомағужа һыуһаҡлағысы тураһында айырым әйтергә кәрәктер. Сөнки уның тарихы - гидротехник ҡоролмалар төҙөүҙең ыңғай һәм кире яҡтарын асҡан, тәбиғәткә һаҡһыҙ ҡағылыу эҙемтәләрен күрһәткән оло фәһем ул.

Йәш яҙыусыларҙың ижадына иғтибар кәрәк, сөнки яҡын киләсәктә улар әҙәбиәттең төп йөгөн тартыусылар булып үҫеп сығасаҡ. Был йәһәттән илебеҙҙә бик матур үрнәктәр бар. Ихтимал, улар тураһында бөтә кеше лә хәбәрҙар түгелдер. Бына шуға ла "Тел-арт резиденцияһы. Һүҙ моңо" тип аталған проект тураһында мәғлүмәт бирмәксебеҙ. Бер нисә йыл ғына эшләүенә ҡарамаҫтан, төрлө милләт вәкилдәрен үҙенә йәлеп итеүе менән отошло заман проекттарының береһе ул. Алтайҙа үткән был сарала йәш шағирә Зарина НАЗЫРОВА ҡатнашты, башҡорт һүҙ сәнғәтен ҙур сәхнәлә яңғыратты. Беҙ уға бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек.

Кәүҙәһе бирешеп бөгөлгән, рухы һүнгән, тормошона ҡул һелтәгән ҡатындың тауышы тау ҡыуышынан һығылып сығып сылтырап аҡҡан саф инештәй көслө һәм һоҡландырғыс ине. Ул тар, ярым ҡараңғы, таш лабиринтты хәтерләткән диспансер коридорын, тәҙрәләренә ҡорос рәшәткә ҡағылған хәстәхананы яҡтыртып, нурландырып ебәрҙе һымаҡ, таш стеналар ян-яҡҡа тартылып, түшәм юғарыға күтәрелеп, хлорка, дарыу еҫе һеңгән торлаҡ күҙ менән ҡаш араһында ылыҡтырғыс, күркәм йәннәт баҡсаһына әүерелде. Әҙәм балаһы һүнһә лә, йыр-моң мәңгелек икән, Сажидәнең йыры мине тағы ла бер тапҡыр ошо хаҡиҡәткә инандырҙы.

"Кеше атына менгән тиҙ төшөр" тигән башҡорт халыҡ мәҡәле ни аңлата булыр, уйлап ҡарағанығыҙ юҡмы? Был әйтемдә һүҙ, ысынлап та, сит кеше атына менеү хаҡында барамы, әллә башҡа төрлө ярамаған ғәмәл башҡарыу тураһындамы? Ғөмүмән, "кеше атына менеү" һүҙбәйләнешен нисек аңларға була һуң? Бында дүрт аяҡлы атҡа менеү генә күҙ уңында тотоламы? Ошо хаҡта енлекләберәк фекер йөрөтөп ҡарайыҡ.

"Егет саҡ - егәрле саҡ…" ти халыҡ аҡылы. Һәм халҡыбыҙҙа бындай тапҡыр һүҙҙәргә тап килгән ир-азаматтар бихисап. Мәҫәлән, Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында белем алыусы Ғайсар МӨХӘМӘТЙӘНОВ һәм "Юғары иҡтисад мәктәбе" милли тикшеренеү университеты студенты Юлдаш ЮНЫСОВ тап шундайҙарҙан. Был юлы илебеҙҙең баш ҡалаһында республика данын күтәргән өлгөр егеттәр менән әңгәмә ҡорҙоҡ.

Ашау яғынан улар шәптәр: ун биш фунтлап итте, унан башҡа бер биҙрә ҡымыҙҙы бер ултырғанда ашап-эсеп бөтөү улар өсөн бер ни ҙә түгел. Икмәк булһа, уны башҡа аштарҙы ашап бөткәс кенә, беҙ пирожное ашаған һымаҡ, иң аҙаҡтан ашайҙар. Мәжлестән һуң ҡалған аҙыҡты бүлешеп алып, үҙҙәре менән алып ҡайталар. Әгәр ҙә хужа ҡунағына ат эйәрләп бирә икән, был уға ҡарата айырым бер ихтирам итеүҙе аңлата. Арба егеп йөрөүҙе артыҡ ҡайғыртмайҙар, ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа һыбай йөрөй; яҡшы аттар һәм һәйбәт сбруй булһа, шул етә. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн эйәрҙәрҙе ҙурыраҡ һәм йомшағыраҡ ябыулы итеп эшләйҙәр. Һәр бер тирмә янында эйәрләнгән ат һәр ваҡыт әҙер тора. Һәр даим аяҡтарын бөкләп ултырғас һәм көн буйына һыбай йөрөгәнлектән, ирҙәрҙең аяҡтары кәкерәйеп бөтә.

Элегерәк, мин бала саҡта, оло кешеләрҙең "әсә" һүҙен "әпсә" тип тә әйткәндәрен йыш ҡына ишеткеләй торғайным. Бер олатай Ҡөрьән уҡыу мәжлестәрендә, әрүахтар өсөн доға ҡылыр алдынан, хужа йә хужабикәнән: "Әпсәңдең исеме кем?" - тип һорап ала торғайны. Һуңғы осорҙары был һүҙ, әллә китаптарҙа йыш осрамағанғамылыр, бөтөнләйгә ҡулланылмай ҙа булһа кәрәк. Ул ғына ла түгел, берәй йәш кешенән "Әпсәң өйҙәме", тип һораһаң, ошо "тупаҫ" һүҙ өсөн хатта һиңә үпкәләп ҡуйыуы ла бар. Ошо хаҡта беҙҙең Баймаҡ, Хәйбулла кешеләре менән һөйләшкәнем дә бар. Күптәр был һүҙҙе, ни өсөндөр, тупаҫҡа һанай…

Сит ил һәм Рәсәй халыҡ-ара күҙәтеүселәре һуңғы ваҡыт берҙәм фекергә килеүҙәренсә, Киевтың Мәскәүгә ҡаршы уның позицияһын үҙгәртеүгә иҫәп тотҡан 40 көнлөк кампанияһы маҡсатына ирешә алманы, ул ғына ла түгел, кире һөҙөмтәгә килтерҙе.

Был көндәрҙә Салауат Юлаев һәйкәленә бәйле төрлө фекерҙәр, тойғолар яңғырап тора. Уның тирәләй ығы-зығы туҡтамай, хәбәрҙе болғатыусылары ла табылып тора.

"Махсус хәрби операция зонаһында БПЛА операторы бөгөн - иң кәрәкле хәрби һөнәрҙәрҙең береһе. Шуға ла пилотһыҙ системалар ғәскәрҙәрендә хеҙмәт тураһында ҡыҙыҡһыныусылар күп", - ти Контракт буйынса хәрби хеҙмәткә һайлап алыу пункты офицеры капитан Фәдис Солтанов.

Башҡортостанда Пилотһыҙ системалар ғәскәрҙәренә йыйыу иғлан ителде. Яңы подразделение данлыҡлы яҡташыбыҙ, хәрби осоусы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәев исемен йөрөтәсәк. Республика Башлығы Радий Хәбировҡа хәрби частарҙың береһе вәкилдәре ошо тәҡдим менән мөрәжәғәт итте.

Өфөм баш ҡаламда мин хәҙер ярты быуаттан ашыу ғүмер итәм. Беҙҙең йәшлек замандарындағы Өфө менән уның бөгөнгөһөн сағыштырыу урынһыҙ, әлбиттә, ҡала үҫергә, яҡшы яҡҡа үҙгәрергә, торған һайын кешеләргә уңайлыраҡ була барырға тейеш, һүҙ ҙә юҡ.

Бай йөкмәткеле "Киске Өфө" гәзитен яратып уҡыйбыҙ: республикабыҙҙа булған хәл-ваҡиғалар менән таныштыраһығыҙ, халҡыбыҙ тарихы тураһында тәфсирләп һөйләйһегеҙ, төрлө һөнәр эйәләре менән "осраштыраһығыҙ", беҙгә файҙалы кәңәштәрегеҙ ҙә бик ярап ҡуя.

Башҡортостан Башлығының РФ Милли гвардияһы ғәскәрҙәре менән үҙ-ара эш итеү буйынса кәңәшсеһе Артур Йомағужин, бөгөн алғы һыҙыҡта Пилотһыҙ осоу аппараттары операторҙары иң кәрәкле белгестәрҙең береһе булып тора, ти.

Был дарыу үләненә көтмәгәндә тап булдым. Йәй башланған мәл ине. Трамвайҙа осраған ғалим-шағир Вафа Әхмәҙиев (хәҙер мәрхүм инде): "Әйҙә, бәғәнәш (воронец колосовидный - Actaea spicata L.) үләнен күрһәтәм. Өфө урмандарында ла үҫә ул. Хәҙер сәскә атҡандыр инде", - тип мине ҡала Советы туҡталышына алып барҙы.

"Андыҙ барҙа, ат үлмәҫ…" тигәндәр боронғолар. Халыҡ был үҫемлекте дауаланыу өсөн күптән ҡулланып килгән һәм уның әһәмиәтен мәҡәл менән дә нығытҡан. Билдәле ғалим, профессор Е. В. Кучеров башҡорттарҙың борон-борондан андыҙ ҡайнатмаһын ҡаймаҡ менән бутап бәйгегә әҙерләнгән аттарға эсереүҙәре тураһында яҙа. Ат ашамағанда, мандымағанда, аш һеңдереү органдары насар эшләгәндә лә андыҙ ҡайнатмаһы бирә торған булғандар. Йылҡы малында йыш осраған ҡылйылан ҡыуыу, ҡорсаңғы кеүек ауырыуҙарҙы дауалау өсөн дә ҡулланғандар.

Алтын тамыр (родиола иремельская - Rhodiola iremelica Boriss.) һәр саҡ тәбиғәт һөйөүселәрҙең иғтибар үҙәгендә булды һәм булып ҡала. Был үҫемлек илебеҙҙең Алыҫ Көнсығышында, Алтай, Саян тауҙарында киң таралған. Башҡортостанда алтын тамыр Урал тауҙарының Машаҡ, Ҡырҡты, Ямантау, Ирәмәл кеүек бейек һырттарында осрай. Екатеринбург ғалимы профессор Л. П. Горчаковский күрһәтеүенсә, беҙҙә үҫкән алтын тамыр Ирәмәл родиолаһы тигән экологик төркөмдө тәшкил итә. Уның тураһында Өфө ғалимы, профессор М. М. Ишморатова "Родиола иремельская" тигән китап яҙып ҡыуандырҙы.