22 июлдән 26-на тиклем Ҡаҙанда V Халыҡ ижады һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте этнофестивале үтте.

Эҫе көндәр килеү менән, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һыуға батып үлеү осраҡтары ла йышайҙы. Уҙған ялдарҙа ғына ла республикала 11 кеше, шул иҫәптән бер бала һыуҙа һәләк булды, тип хәбәр итәләр Башҡортостан буйынса Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы идаралығында.

Был үҫемлекте һыубаҫар туғайҙарҙа, ҡар һыуҙары йыйылыр үҙәктәрҙә, урман аҡландарында, ҡыҫҡаһы, ҡайҙа еүеш, томан һәм ысыҡ беренсе булып төшә, шунда осратырға була. Мал йөрөгән урындарҙа, ғәҙәттә, ул ғына һерәйеп ултырып ҡала, сөнки аҡһырғаҡты мал ашамай, уны урап үтеүҙе хәйерлерәк күрә. Әгәр ҙә был үҫемлекте тәжрибәһеҙ берәй йәш мал ашаһа, шунда уҡ ағыулана. Уның ауыҙынан күбектәр ҡойолоп, мәғәнәһеҙ хәрәкәттәр менән туғай буйлап саба башлай, аҙаҡ килеп тамам хәлһеҙләнә һәм тамырҙары тартыша. Билдәле, был осраҡта тик ветеринар врачтың ғына ярҙамы малды ауыр халдән ҡотҡарып ҡала ала. Аҡһырғаҡ (чемерица - Veratrum L.) бына шундай көслө ағыулы үҫемлек ул. Шуны әйтеү ҙә етә: уның тамырының ике генә грамы ла атты үлтерергә һәләтле.

Боронғо грек мифологияһында ошондай юлдар бар: "Үҙенә үлемһеҙлек яулап алыр өсөн Геракл ун ике батырлыҡ эшләргә тейеш булған. Иң һуңғыһы - ергә өс башлы эт - Церберҙы төшөрөү. Иҫ киткес ҡаты алышта ул Церберҙы еңә һәм уны тере килеш ергә алып ҡайта. Ергә яҡынлашҡас, эт көн яҡтыһынан иҫе китеп ҡурҡа һәм өс ауыҙынан да ағыулы төкөрөктәр сәсеп ҡотора башлай. Бына ошо төкөрөктәр төшкән һәр бер ерҙә ағыулы үҫемлектәр үҫеп сыға. Был хәл, имеш, боронғо грек ҡалаһы Аконе тирәһендә була". Ошо үҫемлектәр был тирәлә бик тә ҡотороп үҫкәнгә күрә, латинса исеме аконит булып тарихҡа һәм фәнгә инеп ҡалған.

Кейәү үләнен (чабрец, тимьян ползучий, богородская трава - Thymus bashkiriensis L.) күп урында ҡан үләне тип тә йөрөтәләр. Сөнки ул сәскә атҡан осорҙа бөтә тау бите ҡуйы ҡыҙыл төҫкә инә. Ә кейәү үләне тигән исеме уның ныҡ хуш еҫле булыуына бәйләнгән. Фәнни атамаһы "Тимус" латинса "көслө" тигәнде аңлата. Элек, одеколон, хушбуй кеүек парфюмерия әйберҙәре аҙ булған саҡта, йәш кейәүҙәр кәләш кейәүләгән осорҙа уны кейемдәренә ҡыҫтырып йөрөр булғандар.

Башҡортостанда 443 һыуһаҡлағыс һәм быуа бар. Иң ҙурҙары - Павловка (Ҡариҙел йылғаһы, күләме 1400 млн куб м), Йомағужа (Ағиҙел, 600), Нөғөш (Нөғөш, 410), Ҡарман (Беүә, 134), Аҡъяр (Ташлы, 49,4), Һаҡмар (30,9), Таналыҡ (Таналыҡ, 14,2), Ыҫлаҡ (Ҡорһаҡ, 13,5), Нурлы (Нурлы, 10). Дөйөм алғанда, барлығы 119 һыуһаҡлағыстың күләме 1,0 млн куб метрҙан ашыу. Улар Ашҡаҙар, Өршәк, Дим, Сәрмәсән, Баҙы, Сөн, Өҫән, Быҙаулыҡ һәм башҡа йылғаларҙы быуып эшләнгән.

Йәмле йәй ахыры менән йомарт көҙ башы осрашҡан ошо ҡабатланмаҫ тәбиғәт яңырыуы мәлендә билдәле шағирә һәм журналист Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы Ҡотлогилдина донъяға килә.

-Былай, дөйөм алғанда килешеп йәшәйһегеҙме һуң?

...ЯРАТАП БАШҠАРҒАН ХЕҘМӘТЕМӘ ӘҮЕРЕЛДЕ

Башҡорт милли биҙәктәре төшөрөлгән ҡымыҙ, бал, сәй һауыттары, ҡалаҡтар, батмустар, ҡумталар. Семәр һалынған, диуарға элер өсөн яһалған сулпы рәүешендәге тәрилкәләр. Боронғо халыҡ кәсептәренә нигеҙләнеп эшләнгән кейем-һалым, балаҫ-япмалар, йорт-ҡаралты монаяты. Башҡортостанды, Өфөнө танытҡан сувенирҙар һәм башҡаһы. "Башҡорт балы" тип яҙылған бал тәпәне янындағы айыу һыны иһә - классик бренд. "Ағиҙел" башҡорт художество кәсептәре берекмәһе етештергән ошондай әйберҙәр совет заманынан билдәле. Уларҙы затлы бүләк итеп биреү ҙә мәртәбәле, йортто ла биҙәргә яратабыҙ, ҡулланабыҙ ҙа. "Ағиҙел"дең генераль директоры Гүзәл Миҙхәт ҡыҙы КӘРИМОВА менән әңгәмәгә берекмәнең артабанғы үҫешен тоҫмаллау, шул маҡсатта халыҡ-ара бәйләнештәрҙе нығытыу; халыҡ кәсептәрен һаҡлауҙа һәм үҫтереүҙә республикабыҙ оҫталарының эшмәкәрлегенә булышлыҡ итеү кеүек һорауҙар, уй-фекерҙәр этәргес бирҙе.

Бер генә башҡорт кешеһе лә бер ҡасан да үҙҙәренең һәм башҡаларҙың рудниктарында эшләмәй, был шөғөл уларҙың үҙҙәрен ғорур тотоуҙарына һәм көстәренә тап килмәй: әммә уларҙың күптәре заводтарға мәғдән ташып ҙур булмаған килем ала. Бындай эштәр, йорттарында башҡарған төрлө ғәмәлдәре кеүек үк, уларҙың ваҡытын күп алмай; шуға күрә ир-аттар ҡыштың яртыһынан күберәген усаҡ алдында төрөпкә тартып, ә йәй көндәрен, ҡымыҙ эсеп, гәпләшеп уҙғарған (күрәһең, бындай дөрөҫ булмаған мәғлүмәтте Георгиға берәй рус чиновнигы һөйләгәндер. - Тәрж. иҫк.).

Июлдең һуңғы бер көнөндә Бөтә донъя мейе көнө билдәләнде. Ошо уңайҙан Рәсәйҙең Һаулыҡ һаҡлау министрлығы баш мейеһен һаҡлау аҙналығын да иғлан итте

2011 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы 30 июлде Халыҡ-ара дуҫлыҡ көнө тип иғлан итә.

Үткән аҙна йәкшәмбеһе (26 июль) Рәсәйҙә 330 йыллыҡ тарихы булған Хәрби-Диңгеҙ Флоты (ВМФ) көнө киң билдәләнде. Был көн РФ Президенты Владимир Путин Флот хәрби хеҙмәткәрҙәрен ҡотларға Санкт-Петербургтағы Баш Адмиралтействоға килде.

Хәҙерге ваҡытта тормошобоҙға смартфондар, интернет-сервистар кеүек яңы технологиялар ныҡлап үтеп инде. Ҡайһы саҡта кеше ҡатмарлы проблемалар эсендә аптырап ҡала, уға психологик ярҙам кәрәк була. ЯИ ошондай саҡта ярҙам күрһәтә аламы?

Өфөләге Контракт буйынса хәрби хеҙмәткә һайлап алыу пункты офицеры, капитан Фәдис Солтанов һүҙҙәренсә, пилотһыҙ ғәскәр системаһында хеҙмәт итергә теләүселәр һаны арта.

Өфө Фән һәм технологиялар университетының "Айтуған" халыҡ бейеүҙәре ансамбле Истанбулда Бөтә донъя халыҡ бейеүҙәре конкурсы кубогын яуланы. Был хаҡта БР Мәҙәниәт министрлығынан хәбәр иттеләр.

Яҡшы уңыш алыр өсөн һәүәҫкәр баҡсасылар нимә генә уйлап тапмай. Ағыулы матдәләр түгел, ә тоҙ, ойоған һөт, сода, йод кеүек һәм башҡа ҡул осонда булған әйберҙәр ниндәй осраҡта ярҙам итә?

Ҡаҙаяҡтар (щитовник мужской - Dryopteris filix - mas L.) - беҙҙең планетаның боронғо үҫемлектәренең береһе. Ҡасандыр Ер йөҙөн күбеһенсә улар ғына биләп алған булған. Хәҙер ҙә ҡайһы бер тропик илдәрҙә ҙур-ҙур майҙандарҙа гигант ҡаҙаяҡтар үҫә. Улар унда мәңге йәшел үҫемлектәр һанала. Африканың Рувензори тау һырттарында 65 километрға һуҙылған Семлики йылғаһы аға. Уның үҙәнендә һауа ағымы үҙгәрмәй, һәр саҡ тын тора, һәм бына ошондай шарттарҙа үҙенә күрә бер микроклимат барлыҡҡа килгән. Ерҙән һәр ваҡыт томан күтәрелә, ул бер аҙ ваҡыттан һыуынып, ямғыр булып кире төшә. Һауа, тупраҡ, үҫемлектәр - бөтәһе лә йылы һыу парҙары менән туйынған… Бына ошондай тәбиғәт шарттарында бейеклеге 9 метрға тиклем еткән ағас кеүек бейек ҡаҙаяҡтар менән бергә бәләкәй ҡаҙаяҡтарҙың да һанһыҙ күп төрҙәре үҫә. Ярым ҡараңғылыҡ, дымдың, йылылыҡтың етерлек булыуы, тупраҡтың уңайлы төрҙәре - былар бөтәһе лә ҡаҙаяҡтар үҫер өсөн һәйбәт шарттар тыуҙыра. Ер йөҙө күп миллион йылдар элек нисек булһа, хәҙер ҙә шул көйө, үҙгәрмәгән кеүек…

Айыу баланы (жимолость татарская - Lonicera tatarica L.) - ошо уҡ исемдәге ғаиләгә ҡараған ҡыуаҡ ағас. Ул тау битләүҙәрендә, урман ситтәрендә үҫә. Аҡ йәки алһыу сәскәле был ҡыуаҡ күптәргә таныш. Ботаҡтары һарғылт һоро төҫтә, бейеклеге 1 - 3 метрға етә. Япраҡтары йомортҡа йәки эллиптик формала, телгеләнмәгән. Май-июнь айҙарында сәскә ата. Емештәре - ҡыҙғылт һары, балан ҙурлығында, ағыулы. Беҙҙең республиканың Ейәнсура, Мәләүез, Ишембай, Стәрлетамаҡ, Туймазы, Балаҡатай райондарында күпләп үҫә. Был үҫемлек - беҙҙең урмандарыбыҙҙың, туғайҙарыбыҙҙың ғәжәп матур биҙәктәренең береһе. Шуға күрә уны декоратив ағас сифатында ҡала баҡсаларын биҙәү өсөн дә ултырталар, ул яңы ерҙә бик тиҙ үҫеп китә. Баш ҡалабыҙ Өфөлә уның майҙаны йөҙәр гектарға етә. Умартасыларға был үҫемлектең бик һәйбәт бал биреү үҙенсәлеге күптән билдәле. Унан алынған бал үтә күренмәле таҙа һәм хуш еҫле була.

Быйыл декабрҙә Советтар Союзының тарҡалыуына 35 йыл тула. Бөгөнгө заман бөтә донъя тарихына ғәйәт ҙур йоғонто яһаған был глобаль сәйәси ваҡиғаны төрлөсә баһалап була, әлбиттә. Империялар ҡасандыр барыбер емерелә, тип фәлсәфәүи һығымта менән сикләнергә һәм үҙеңде тынысландырырға, йә иһә Бөйөк Державаның юҡҡа сығыуын, милли катастрофа, тип баһаларға мөмкин. Нисек кенә булғанда ла, ваҡытты кирегә бороу мөмкин түгел.