"Егет саҡ - егәрле саҡ…" ти халыҡ аҡылы. Һәм халҡыбыҙҙа бындай тапҡыр һүҙҙәргә тап килгән ир-азаматтар бихисап. Мәҫәлән, Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында белем алыусы Ғайсар МӨХӘМӘТЙӘНОВ һәм "Юғары иҡтисад мәктәбе" милли тикшеренеү университеты студенты Юлдаш ЮНЫСОВ тап шундайҙарҙан. Был юлы илебеҙҙең баш ҡалаһында республика данын күтәргән өлгөр егеттәр менән әңгәмә ҡорҙоҡ.

Ашау яғынан улар шәптәр: ун биш фунтлап итте, унан башҡа бер биҙрә ҡымыҙҙы бер ултырғанда ашап-эсеп бөтөү улар өсөн бер ни ҙә түгел. Икмәк булһа, уны башҡа аштарҙы ашап бөткәс кенә, беҙ пирожное ашаған һымаҡ, иң аҙаҡтан ашайҙар. Мәжлестән һуң ҡалған аҙыҡты бүлешеп алып, үҙҙәре менән алып ҡайталар. Әгәр ҙә хужа ҡунағына ат эйәрләп бирә икән, был уға ҡарата айырым бер ихтирам итеүҙе аңлата. Арба егеп йөрөүҙе артыҡ ҡайғыртмайҙар, ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа һыбай йөрөй; яҡшы аттар һәм һәйбәт сбруй булһа, шул етә. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн эйәрҙәрҙе ҙурыраҡ һәм йомшағыраҡ ябыулы итеп эшләйҙәр. Һәр бер тирмә янында эйәрләнгән ат һәр ваҡыт әҙер тора. Һәр даим аяҡтарын бөкләп ултырғас һәм көн буйына һыбай йөрөгәнлектән, ирҙәрҙең аяҡтары кәкерәйеп бөтә.

Элегерәк, мин бала саҡта, оло кешеләрҙең "әсә" һүҙен "әпсә" тип тә әйткәндәрен йыш ҡына ишеткеләй торғайным. Бер олатай Ҡөрьән уҡыу мәжлестәрендә, әрүахтар өсөн доға ҡылыр алдынан, хужа йә хужабикәнән: "Әпсәңдең исеме кем?" - тип һорап ала торғайны. Һуңғы осорҙары был һүҙ, әллә китаптарҙа йыш осрамағанғамылыр, бөтөнләйгә ҡулланылмай ҙа булһа кәрәк. Ул ғына ла түгел, берәй йәш кешенән "Әпсәң өйҙәме", тип һораһаң, ошо "тупаҫ" һүҙ өсөн хатта һиңә үпкәләп ҡуйыуы ла бар. Ошо хаҡта беҙҙең Баймаҡ, Хәйбулла кешеләре менән һөйләшкәнем дә бар. Күптәр был һүҙҙе, ни өсөндөр, тупаҫҡа һанай…

Сит ил һәм Рәсәй халыҡ-ара күҙәтеүселәре һуңғы ваҡыт берҙәм фекергә килеүҙәренсә, Киевтың Мәскәүгә ҡаршы уның позицияһын үҙгәртеүгә иҫәп тотҡан 40 көнлөк кампанияһы маҡсатына ирешә алманы, ул ғына ла түгел, кире һөҙөмтәгә килтерҙе.

Был көндәрҙә Салауат Юлаев һәйкәленә бәйле төрлө фекерҙәр, тойғолар яңғырап тора. Уның тирәләй ығы-зығы туҡтамай, хәбәрҙе болғатыусылары ла табылып тора.

"Махсус хәрби операция зонаһында БПЛА операторы бөгөн - иң кәрәкле хәрби һөнәрҙәрҙең береһе. Шуға ла пилотһыҙ системалар ғәскәрҙәрендә хеҙмәт тураһында ҡыҙыҡһыныусылар күп", - ти Контракт буйынса хәрби хеҙмәткә һайлап алыу пункты офицеры капитан Фәдис Солтанов.

Башҡортостанда Пилотһыҙ системалар ғәскәрҙәренә йыйыу иғлан ителде. Яңы подразделение данлыҡлы яҡташыбыҙ, хәрби осоусы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәев исемен йөрөтәсәк. Республика Башлығы Радий Хәбировҡа хәрби частарҙың береһе вәкилдәре ошо тәҡдим менән мөрәжәғәт итте.

Өфөм баш ҡаламда мин хәҙер ярты быуаттан ашыу ғүмер итәм. Беҙҙең йәшлек замандарындағы Өфө менән уның бөгөнгөһөн сағыштырыу урынһыҙ, әлбиттә, ҡала үҫергә, яҡшы яҡҡа үҙгәрергә, торған һайын кешеләргә уңайлыраҡ була барырға тейеш, һүҙ ҙә юҡ.

Бай йөкмәткеле "Киске Өфө" гәзитен яратып уҡыйбыҙ: республикабыҙҙа булған хәл-ваҡиғалар менән таныштыраһығыҙ, халҡыбыҙ тарихы тураһында тәфсирләп һөйләйһегеҙ, төрлө һөнәр эйәләре менән "осраштыраһығыҙ", беҙгә файҙалы кәңәштәрегеҙ ҙә бик ярап ҡуя.

Башҡортостан Башлығының РФ Милли гвардияһы ғәскәрҙәре менән үҙ-ара эш итеү буйынса кәңәшсеһе Артур Йомағужин, бөгөн алғы һыҙыҡта Пилотһыҙ осоу аппараттары операторҙары иң кәрәкле белгестәрҙең береһе булып тора, ти.

Был дарыу үләненә көтмәгәндә тап булдым. Йәй башланған мәл ине. Трамвайҙа осраған ғалим-шағир Вафа Әхмәҙиев (хәҙер мәрхүм инде): "Әйҙә, бәғәнәш (воронец колосовидный - Actaea spicata L.) үләнен күрһәтәм. Өфө урмандарында ла үҫә ул. Хәҙер сәскә атҡандыр инде", - тип мине ҡала Советы туҡталышына алып барҙы.

"Андыҙ барҙа, ат үлмәҫ…" тигәндәр боронғолар. Халыҡ был үҫемлекте дауаланыу өсөн күптән ҡулланып килгән һәм уның әһәмиәтен мәҡәл менән дә нығытҡан. Билдәле ғалим, профессор Е. В. Кучеров башҡорттарҙың борон-борондан андыҙ ҡайнатмаһын ҡаймаҡ менән бутап бәйгегә әҙерләнгән аттарға эсереүҙәре тураһында яҙа. Ат ашамағанда, мандымағанда, аш һеңдереү органдары насар эшләгәндә лә андыҙ ҡайнатмаһы бирә торған булғандар. Йылҡы малында йыш осраған ҡылйылан ҡыуыу, ҡорсаңғы кеүек ауырыуҙарҙы дауалау өсөн дә ҡулланғандар.

Алтын тамыр (родиола иремельская - Rhodiola iremelica Boriss.) һәр саҡ тәбиғәт һөйөүселәрҙең иғтибар үҙәгендә булды һәм булып ҡала. Был үҫемлек илебеҙҙең Алыҫ Көнсығышында, Алтай, Саян тауҙарында киң таралған. Башҡортостанда алтын тамыр Урал тауҙарының Машаҡ, Ҡырҡты, Ямантау, Ирәмәл кеүек бейек һырттарында осрай. Екатеринбург ғалимы профессор Л. П. Горчаковский күрһәтеүенсә, беҙҙә үҫкән алтын тамыр Ирәмәл родиолаһы тигән экологик төркөмдө тәшкил итә. Уның тураһында Өфө ғалимы, профессор М. М. Ишморатова "Родиола иремельская" тигән китап яҙып ҡыуандырҙы.

Ниәттәр ғәмәлгә ашырмы?

"2012-2014 йылдарға Башҡортостан Республикаһында дөйөм һәм шәхси файҙаланыуҙағы мелиорация системаларын һәм айырым урынлашҡан гидротехник ҡоролмаларҙы камиллаштырыу" маҡсатлы программаһы раҫланды һәм РФ Ауыл хужалығы министрлығына тапшырылды", - тип яҙған 2012 йылдың мартында "Регнум" агентлығы. Был инде төбәктең икенсе етәксеһе дәүеренә ҡарай һәм үрҙә аталған быуалар төҙөлөшө менән бер нисек тә бәйле түгел. 2013 йылдың июль айында Дүртөйлөлә "Һуғарылған баҫыусылыҡтың үҫеш перспективалары һәм иҡтисади һөҙөмтәлелеге" тип аталған республика семинар-кәңәшмәһе үтә. Тик унда Урал аръяғы райондары хужалыҡтары тураһында бер һүҙ ҙә әйтелмәй.

Яңы ғына "Ҡайтам!" тип исемләнгән концерт туры менән ярты республиканы гиҙеп сыҡҡан Гәлсәр БАЙҒУСҠАРОВА редакциябыҙға балҡып килеп инде, йөҙөндә бер генә лә йонсоу әҫәре юҡ. Үҙенең ижадына башкөллө сумған был ысынлап та гәлсәр тауышлы, алсаҡ ҡыҙға өс һорау менән мөрәжәғәт иттек.

Сажидә эскелектән миктәһә, ыҙаланһа ла, тауышы сағыу, яғымлы, күңел төбөнән урғылып сыға ине. Була бит шундай кешеләр, теләһә ниндәй шарттарҙа ла уларҙың Хоҙай Тәғәлә биргән һәләттәре һаҡланып ҡала, уны юҡҡа сығарыу, юйып ырғытыу, тартып алыу мөмкин түгел. Күңелемде асырғаныулы уй сыйҙы: "Яңылыш юлдан киткәнһең бит һин, әгәр шул йыр-моң юлын юллаһаң, үҙең дә, Хәлфетдинең дә бәхетле булыр ине, үкенесле, бик тә үкенесле..."

Бала саҡтан бигерәк тә өләсәйҙәр, ҡартәсәйҙәр беҙгә артыҡ шатланырға, шашынырға, ҡысҡырып көлөргә, самаһыҙ иһаһайларға, бер һүҙ менән әйткәндә, бейбаштаҡланырға, үкереп иларға, үҙәк тартырға, үкһергә, кешегә рәнйергә, ҡарғарға, аҡырырға, екерергә, яуызлыҡ теләргә ярамағанлығы хаҡында ҡат-ҡат иҫкәртә торғайны. Быларҙы үтәүҙе улар беҙҙән талап итте, үтәмәгәндәргә аҡ тешен күрһәтеп барманы. Ошондай һәм ошоға оҡшаш барлыҡ тыйыуҙарҙы дөйөмләштереүсе һүҙ кеүек яңғырай "Артыҡ шатлыҡ һағыш килтерә" әйтеме. Хәйер, тик шатланыуға, ҡайғырыуға йә кешегә яуызлыҡ теләүгә генә ҡайтып ҡалмай был әйтем. Уның хаҡында төрлө юҫыҡта уйланһаң, кешене, милләтте, дәүләтте һәм кешелекте оҙон ғүмерле итерлек асылына ла төшөнәһең.

Дини тәғлимәткә ярашлы, Аллаһы Тәғәлә яралтҡан тәү кешеләр - Әҙәм менән Һауа - ожмахта йәшәгән, ә унда Абсолют Рух барса тереклеккә илаһи гармонияла йәшәү мөмкинлеген биргән. Әлбиттә, тәү кешеләрҙең дә һәр төрлө ихтыяждары булғандыр, уларҙың ни рәүешле үтәлеүе хаҡында мәғлүмәт юҡ. Күрәһең, улар ашарға яраҡлы үҫемлектәр, еләк-емеш менән генә туҡланғандыр. Тәү ир һәм тәү ҡатын араһында хәҙерге кешеләргә хас мөнәсәбәттәр булғанмы-юҡмы, уныһы ла беҙгә билдәһеҙ.

Аҙыҡ-түлек һәм эсемлектәр яғынан башҡа мосолмандарға хас булғанса эш итәләр: башлыса улар малсылыҡ шөғөлө менән бәйле. Ҡыштарын уларҙың малдары ябыға һәм көсһөҙләнә, был ваҡытта улар эремсек, ҡорот, май, киптерелгән ит, ыҫланған балыҡ, ҡыр йәнлектәре һәм сирләй башлаған, йә иһә йыртҡыс яралаған мал ите менән туҡлана; улар ундай малды ла һуйып ашайҙар. Ҡышҡы осорҙа уларҙың малдарының яртыһы үҙенән-үҙе үлеп бөтә. Ер эшкәртеүселәрҙең бынан башҡа ярма бутҡаһы һәм ҡамыр аштары була, улар сөсө ҡамырҙан күмерҙә көлсә бешереп тә ашай. Етер-етмәҫ һәм туҡлыҡһыҙ аҙыҡтан, шулай уҡ өйҙәрендә саф һауа етешмәгәнлектән, моңһоу, ағарынған, ябыҡ һәм баҙнатһыҙ булып күренәләр. Әммә яҙ етеүгә, үҙҙәренең мал көтөүҙәре кеүек үк, арыуланалар һәм теремекләнеп, таҙарып китәләр, күтәренке кәйеф менән йөрөй башлайҙар.

Үткән аҙнаның һуңғы көнө - 2 августа Рәсәйҙең хәрби элитаһы - Һауа-Десант ғәскәрҙәре (ВДВ) көнө билдәләнде. Ошо уңайҙан РФ Президенты Владимир Путин десант ғәскәрҙәре яугирҙарын һәм ветерандарын һөнәри байрамдары менән ҡотланы.