Туған телебеҙ - башҡорт теле - шул тиклем гүзәл һәм мөһабәт, уның киңлек-бейеклектәрен бер тында, бер көндә йә иһә айҙар-йылдар буйына ла иңләп сығып булмаҫ. Тик шуныһы: ошо ғәзиз телебеҙҙә аралашҡан, һөйләшкән, яҙған саҡтарыбыҙҙа үҙ телмәребеҙгә иғтибарлы түгелбеҙ, йыш ҡына ҡайһы бер һүҙҙәрҙе боҙобораҡ, урынһыҙыраҡ, хатта хаталыраҡ итеп ҡулланабыҙ.

Мәҫәлән, "бөгөнгө көн" тип һөйләгәндәрен йыш ишетергә тура килә. Был бит "майлы май" тип әйтеүгә тиң! Ошо хаталы һүҙбәйләнештең аңлатмаһы "был көнгө көн" була инде. "Бөгөн" һүҙенең мәғәнәһе "был көн", "әлеге көн" икәнен нисек итеп төшөнөп булмайҙыр инде, аптыраҡ. "Әлеге көндә" тип әйтеү семантик яҡтан урынлыраҡ бит.
Тағы ла бер лингвистик факт хаҡында әйтеп китеү урынлы булыр. Һүҙ - сит ил телдәренән башҡорт теле лексикаһына инеп, нығынып ҡалған һүҙҙәр тураһында. Мәҫәлән, беҙҙең барса киң матбуғат сараларында рус теленән ингән "цифровизация", "цифровые технологии" тигәнде "һанлаштырыу", "һанлы технологиялар" тип тәржемәләп әйтергә-яҙырға тамам күнегеп киттеләр. Был дөрөҫмө һуң? Юҡ инде. "Һан" ("число") һәм "цифр" - бер үк төшөнсә түгел икәнен башланғыс класс уҡыусыһы ла белә. Һан - әйбер-предметтарҙың иҫәбен белдерһә, цифр - һан билдәһе. Йәгеҙ әле, иптәш филологтар, "һанлы технологиялар" һүҙбәйләнешен рус теленә тәржемәләп ҡарағыҙ. "Числовые технологии" килеп сыға түгелме һуң? Ә бындай һүҙбәйләнеш рус телендә юҡ! Тимәк, дөрөҫө - "цифрлаштырыу", "цифрлы технологиялар" тип һөйләү һәм яҙыу фарыз беҙгә.
Ғөмүмән, боронғо латин теле, башҡа Европа халыҡтары телдәренән үтеп ингән һүҙҙәрҙе, кәрәге бармы-юҡмы, башҡортсалаштырыу менән мауығырға атлығып тормайыҡ әле. Шул уҡ "технология", "капитал", "социум", "паритет", "олигарх", "план", "комитет", "коридор", "конвенция", "контракт" һәм башҡа меңәрләгән ошондай һүҙҙәрҙе нисек бар, шулай ҡулланыуыбыҙ телебеҙ үҫешенең кире ҡаҡҡыһыҙ бер күренеше икәнен онотмаһаҡ ине.

Вәли ИҘРИСОВ.
"Киске Өфө" гәзите, №49, 12 - 18 декабрь 2025 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА