Тәүҙә тәнҡит, һуңынан - үҙтәнҡит

...1987 йылдың 6 майында, иртән эшкә килеү менән, "Правда" гәзитендә Шакировты тәнҡитләүгә арналған "Преследование прекратить..." тигән мәҡәләне күрҙем. Был мәҡәлә бомба шартлауына тиң булды. Беҙ, мөхәррирҙәр, кисә генә Ахунйәнов менән "Нефтсе" мәҙәниәт һарайы алдында матбуғатҡа бағышланған күргәҙмәне ҡарап йөрөгәйнек. Барыһы ла тыныс ине. Таһир Исмәғил улы, һәр саҡтағы кеүек, шаярып, анекдоттар һөйләне. Хәҙер инде шаяртыуҙарға урын ҡалманы. Илдең төп гәзите республика өлкә комитетының эш стилен һәм алымдарын үҙгәртеп ҡороу юлындағы тормоз тип таныны. Ҡабул ителгән ҡағиҙә буйынса беҙ мәҡәләне ҡабатлап баҫып сығарҙыҡ. Бөтә Башҡортостан, тын да алмайынса, тәнҡит мәҡәләһен уҡырға тотондо. Был хәлде аяҙ көндө йәшен атыуға тиңләһәң дә аҙ булыр ине. "Правда" 1937 йылдың октябрендәге ҡәһәрле пленум алдынан Башҡортостан өлкә комитетының нисек яманатын сығарһа, хәҙер ҙә шулай "туҡманы".

Балам үҙен кешеләр араһында сит итеп тоя. Ошондай сетерекле мәсьәлә менән ата-әсәләр йыш мөрәжәғәт итә. Улар әйтеүенсә, бала мәктәптән ҡайта ла үҙенә йомола, кәйефе юҡ. Тыуған көндәргә, экскурсияларға барыуҙан баш тарта. "Мине берәү ҙә яратмай", "Берәү ҙә минең менән дуҫлашмай", - тип зарлана ул. Был һүҙҙәрҙән йөрәк ауырта, балаға нисек ярҙам итергә лә белеп булмай. Һеҙҙең эсегеҙ боша, асыу ҙа килә, үҙегеҙҙе ғәйепле итеп тә һанайһығыҙ. Иң мөһиме: ни өсөн шулай икәнен аңламайһығыҙ.

Үткән аҙна башы 27 октябрҙә РФ Президенты Владимир Путин Хельсинки һәм Осло башланғысында Финляндия президенты Александр Стубб, шулай уҡ Норвегия премьеры Йонас Гар Стере менән телефондан һөйләште.

Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәев исемендәге пилотһыҙ системалар батальоны сафын башлыса йәштәр тулыландыра, ти Башҡортостан Башлығының Рәсәй Милли гвардияһы ғәскәрҙәре менән хеҙмәттәшлек буйынса кәңәшсеһе Артур Йомағужин. Быны ул яңы төр ғәскәрҙең элиталы булараҡ танылыуы менән аңлата.

Технологиялар заманында йәшәйбеҙ: бөгөн яһалма интеллект беҙҙең өсөн яҙа, һүрәт төшөрә, йыр яҙа һәм йырлай, хатта быға тиклем сиселмәгән ҡатмарлы математик мәсьәләләрҙе сисә. Әммә ошо уңайлыҡ менән бергә кешелеккә яңы хәүеф - "метакогнитив ялҡаулыҡ" янай башланы. Ни өсөн мейебеҙ үҙаллы уйлауҙан баш тарта? Был виртуаль ҡапҡандан нисек ҡотолорға һәм яһалма интеллектты ялҡаулыҡ өсөн түгел, ә аҡылды үҫтереү өсөн нисек ҡулланырға? Бөгөнгө әңгәмәбеҙ - тап ошо турала.

Рәсәйҙә йыл һайын 4 ноябрҙә Халыҡтар берҙәмлеге көнө билдәләнә. Ошо рәсми дәүләт байрамы 2004 йылда Дәүләт Думаһы тарафынан раҫланғайны. Был көн (юлиан календары буйынса 22 октябрь) Рәсәй империяһында 1649 йылдан 1917 йылға тиклем дини байрам - православный христиандарҙың Ҡаҙан Божья Матерь иконаһы көнө тип билдәләнеп килә. Бының сәбәбе - Кузьма Минин һәм Дмитрий Пожарский етәкселегендәге ополчение XVII быуат башындағы Бола (Смута) заманында Мәскәү Кремлен баҫып алған поляк интервенттары менән хәл иткес алышҡа сыҡҡанда рухи терәк сифатында Ҡаҙандан ошо иконаны килтерткән була. Ошо христиан образы бер үк ваҡытта дәүләттең бөтөнлөгө, бойондороҡһоҙлоғо һәм уның халыҡтарының берҙәмлеге символы итеп ҡабул ителә. Тимәк, әлеге байрамдың тарихи тамырҙары бар, ошо хаҡта бер кәлимә һүҙ әйтеп үтеү урынлы булыр.

Борон Урал буйында йәшәгән Нәҙерша ҡарт менән әбейенең бик матур ҡыҙҙары булған. Исеме Маянһылыу икән. Маянһылыуҙың сәсе ебәк кеүек ялтырап тора, ә биле бал ҡортоноҡо һымаҡ нескә генә, ҡашы ҡыйғас айҙай, тауышы ҡырсынташҡа һибелгән көмөштәй зыңғырлаҡ ҡына икән. Маянһылыу буй еткергәс, берҙән-бер көндө уны Нуғай тигән илдең ханы күреп ҡалған да яратҡан да ҡуйған. Маянһылыуҙы алам тип, илгә яу асҡан хан.

Тышта ноябрь... Өфө фатирҙарында әле һалҡынса, ә Белорет районының шәхси йорттарында иртәнсәк һыуыҡ тәҙрәләргә төрлө биҙәктәр төшөрә. Ҡул үҙенән-үҙе майлы йылытҡыс төймәһенә һуҙыла, иҫке кирбес йортта мейесте нығыраҡ йылытыу, ә дачала йәй буйына йыйылған сүп-сарҙы яндырыу теләге барлыҡҡа килә. Тап ошо мәлдә, беҙ һыуыҡты алдарға теләгән ваҡытта, янғындар башлана.

Өфө районының Шамон ауылында мәҙәниәт һарайы юҡ. Меңдән ашыу йорттан торған был ҙур ҡасабала мәктәп, "Аҡбуҙат" һәм "Росинка" тип аталған ике балалар баҡсаһы һәм мәсет кенә бар. Мәҙәни саралар, йәмәғәтселек йыйындары уларҙа үтә. Урта дөйөм белем биреү учреждениеһы уҡытыусылары һәм уҡыусылары, балалар баҡсалары тәрбиәселәре һәм тәрбиәләнеүселәре үҙҙәре ойошторған мәҙәни саралар менән ауылға йәнлелек һәм йәм өҫтәй. Һәм һәр саҡ шул сараларҙың уртаһында булырға тырыша Шамон ауылының Рәйфә Вәлиева етәкселегендәге "Ағинәй" йәмәғәт ойошмаһы ҡатын-ҡыҙҙары.

Уҙған быуаттың 90-сы йылдарын, башҡорт мәғариф системаһының яңырыу осоро, тип атаһаҡ, һис яңылышмабыҙ. Нисек шулай булмаһын инде: бөйөк Пушкин заманында дворян балалары ғына уҡый алған лицей һәм дә гимназиялар башҡорт мөхитендә тап ошо йылдарҙа пәйҙә булды бит.

Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында тиҫтә йылдар эшләп, төрлө жанр геройҙарын оҫта башҡарған, илебеҙҙә барған театр фестивалдәрендә конкурс лауреаты булып танылған Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Илгизә Ғилманованы тамашасы күптән үҙ итте. Танылған кинорежиссёр А. Галибиндың М. Кәримдең "Беҙҙең өйҙөң йәме" хикәйәһе буйынса "Һеңлекәш" тип аталған нәфис фильмы мәҙәни тормошобоҙға айырым бер йәнлелек тә индергәйне. Йәмилдең әсәһен уйнаған Илгизә Исмәғил ҡыҙының оҫталығы кино сәнғәтендә лә асыҡ сағылды. Хәйер, был ҙур эшкә тотонғансы уҡ актриса ҡыҫҡа метражлы фильмдарҙа ла уйнап, тәжрибә туплағайны инде. Режиссёр Роман Пожидаевның "Карусель" фильмында, Рияз Исхаҡовтың "Ете ҡыҙ", "Алтын мираҫ" клибының "Ғашиҡтар әйтеше"ндә лә уйнаны ул. "Салауат йыйыны" республика байрамында батырҙың ҡатыны - Гөлбәзирҙе һынландырҙы. Шулай ҙа театр сәхнәһендәге ижад уның төп асылын тәшкил итә. "Зөләйха күҙҙәрен аса" спектаклен ҡарағандар Илгизә Ғилманованың талантына йәнә бер тапҡыр һоҡланды. Роман авторы һүрәтләгән яҡтарҙа ла - Ангара буйындағы ҡалаларҙа ла академтеатр был спектклде уйнап ҡайтты. Хәҙер инде актриса сәхнәлә өр-яңы ролдәрҙе балҡыта.

Һуңғы ваҡытта табиптар, ваҡытында тикшерелеп торғанда, яман шеште иртә асыҡлап, уны дауалап була, тиһәләр ҙә, был сир сафтарҙы һаман да ҡырыуын дауам итә. Уның төрҙәре лә, симптомдары ла төрлөсә һәм ҡайһы берҙә бер нисә ай эсендә кеше яҡты донъя менән хушлашып та ҡуя. Бөгөн, гәзит уҡыусыларҙы иҫкәртеү маҡсатында, онкологтарҙың кәңәштәрен тәҡдим итәбеҙ.

Медиктар фекеренсә, кеше организмы 45 del-ға (del - ауыртыуҙың үлсәү берәмеге) тиклем ауыртыуҙы күтәрә ала икән. Ауыртыу был кимәлдән артҡан осраҡта кеше шок хәленә инә һәм иҫен юғалта йә аңын юя. Ә ҡатындар бала тыуҙырған саҡта 57 del берәмгенә тиклем ауыртыу тойғоһон күтәреүгә һәләтле. Был бер юлы кешенең 20 һөйәге һынған саҡта тойолған ауыртыуға тиң. Тап шуның өсөн дә күп кенә әсәләр донъяға тыуған сабыйының тәүге илауын ишетмәй ҡала, баҡтиһәң.
"Бер төрлө ауыртыу икенсеһен кәметеүгә булышлыҡ итә. Әгәр ҙә һеҙ теше һыҙлаған бесәйҙең ҡойроғона баҫһағыҙ, ул бынан тик кинәнес кенә аласаҡ", - тигән яҙыусы һәм медик Антон Чехов. "Мөхәббәт - ул йөрәктең теш һыҙлауы", - тигән Генрих Гейне. "Ауыртыу - аң уяныуы ҡорамалы", - тигән тағы ла бер билдәһеҙ аҡыл эйәһе. Ә беҙҙең халыҡта иһә "Ауыртмаған башҡа - тимер таяҡ", "Йөрәге һыҙламағандың башы ауырта", "Ҡайһы ерең ауырта, йәнең шул ерҙә" тигән әйтемдәр бар. Әлбиттә, уларға һалынған кинәйәләр физик кисерештән дә киңерәк донъя, йәшәйеш хаҡында фәлсәфәүи мәғәнәгә эйә.

Һуңғы осорҙар республика Башлығының халыҡҡа медицина хеҙмәте күрһәтеү сифатына айырыуса ныҡ иғтибар йүнәлтеүен күптәр хуплайҙыр. Ошо йүнәлештә Башҡортостанда ҙур ғына эштәр алып барылыуы хаҡында гәзитебеҙҙең 32-се һанында "Беҙҙәге медицина хеҙмәте шундай" тип аталған мәҡәләне лә уҡыныҡ.

Төбәктә үткәрелгән эпидемиологик тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәре буйынса, бәлиғ булмағандар араһында артыҡ ауырлыҡ проблемаһы ла борсолоу тыуҙырырға тейеш хәл булараҡ баһалана.

Көҙгө мәлдә көндәрҙең ҡыҫҡарыуы һөҙөмтәһендә кешеләрҙең эш һәләте бермә-бер кәмей. А.И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты эксперты Елена Колтыгина ни өсөн йоҡоһоҙ бер төн өс тәүлеккә беҙҙе рәттән сығара һәм ял көндәрендә төшкә тиклем йоҡлау нимәһе менән хәүефле икәне хаҡында һөйләй.

Күптән түгел һаулыҡ мәсьәләләре буйынса UnitedHealthcare компанияһы 100 йәш һәм унан да өлкәнерәк 100 кешегә "Оҙайлы сәләмәтлек өсөн кешегә нимәләр ярҙам итә?" тигән һорауға яуаптар ала. Һөҙөмтәләрҙән күренеүенсә, ҡартлыҡтан дарыу булмаһа ла, кешенең үҙ ғүмерендәге көндәлек яҡшы ғәҙәт-ғәмәлдәре мөһим әһәмиәткә эйә, тип табыла. Оҙон ғүмерлелекте, ғәҙәттә, генетика менән аңлатырға яратһалар ҙа, ул барыбер төп сәбәп булып тормай. Нью-Йорк университетының Гроссман исемендәге медицина мәктәбе доценты Джордана Вайсс оҙон ғүмерлелек нигеҙендә ҡартлыҡты тиҙләтеүсе елһенеү, ҡан тамырҙарының зарарланыуы, тән мускулын юғалтыу һәм стресс кеүек факторҙарҙы тотҡарлаусы сәләмәт ғәҙәттәр ятыуын иҫбатлай. Шуларҙың беренсеһе:

Үткән аҙнала Рәсәйҙә һәм донъя кимәлендә иғтибарға лайыҡ ниндәй төп сәйәси ваҡиғалар булды? Беренсе сиратта, 21 октябрҙә Санкт-Петербургта АҠШ президентының махсус илсеһе Стивен Уиткофф менән осрашыуынан һуң РФ Президенты Владимир Путин Рәсәйҙең Украина конфликтын көйләү мәсьәләһенә ҡағылышлы Рәсәй, АҠШ, Украина ҡатнашлығында өс яҡлы һөйләшеүҙәргә әҙер булыуын раҫланы. Был осрашыу ноябрҙең тәүге яртыһында Берләшкән Ғәрәп Әмирлегенең баш ҡалаһы Абу-Дабила үтеүе ихтимал, тип хәбәр итә мәғлүмәт сығанаҡтары.

"Предприятиеларҙы һәм тыныс халыҡты яҡлау ул - намыҫ эше, үҙ балаларыңа һәм уҡыусыларыңа өлгө күрһәтеү ҙә", - ти республика "Барс" отрядының үҙйөрөшлө зенит ҡоролмаһы командиры, "Уҡытыусы" позывнойлы резерв командаһы яугире. Ул, Башҡортостандың стратегик объекттарына һауа һөжүме йышайғас, Рәсәй Оборона министлығы менән контрактҡа ҡул ҡуйырға була. Ғаиләһендә уның был аҙымын аңлап ҡабул иткәндәр.

"Киске Өфө" гәзитенең бай йөкмәткеһе, ундағы фекер киңлеге оҡшай миңә. Ҡул аҫтында ятҡан сентябрь һандарының береһен алдым (һайлап та торманым) һәм байҡау яһарға булдым әле.