Тәүҙә тәнҡит, унан һуң - үҙтәнҡит

1986 йылдың ғинуар айында мине "Совет Башҡортостаны" гәзите мөхәррире вазифаһына тәғәйенләнеләр, һәм минең тормошом тамырынан үҙгәрҙе. Хәҙер инде үҙемә үҙем баш, бер кем дә йәнеңде бимазалап тормай. Әгәр элегерәк кемдеңдер ҡушыуы буйынса һәм бирелгән тема сиктәрендә эш итергә тура килһә, хәҙер бурыстарҙы үҙем ҡуям һәм эштәремде үҙаллы башҡарамын. Һис һүҙһеҙ, ул саҡта матбуғаттың партияныҡы, КПСС-тың етәксе орган булыуы ҡаҡшамаҫлыҡ ине, әммә тәнҡитте һәм үҙтәнҡитте бер кем дә юҡҡа сығарманы.

Бер нисә йыл элек, гәзиттәребеҙҙең береһендә бер риүәйәт уҡығайным. Ҡуйы урман араһында йәшәгән бер тылсымсы үҙенең һарыҡ көтөүенән көн дә бер һарыҡты тотоп, һуйып ашай торған булған. Әммә һарыҡтар был хужаның ниәтен һиҙенеп, ҡасып йәшеренеп, уға ҡатмарлыҡтар тыуҙыра башлағас, тылсымсы үҙенең тылсымын эшкә егергә уйлаған. Һәр һарыҡтың күңеленә: "Һин - һарыҡ түгел, ә икенсе бер йән эйәһе, һин минән һис ҡурҡма, мин бит тик һарыҡтарҙы ғына ашайым", - тигән үәсүәсә ҡыла. Бынан һуң, үҙен кеше, арыҫлан йә бүре итеп тоя башлаған һарыҡтар, тылсымсынан ҡасып китмәү генә түгел, уның был эшендә хатта ярҙамсы ла булып китә. Үҙҙәрен бер аҙ "сәйер" тота тип һанаған башҡа һарыҡтарҙы хужаға күрһәтеп, бер-береһен тоттора ла башлайҙар...

Үткән аҙнаның һуңғы көндәрендә, ниһайәт, АҠШ бөтөн йүнәлештәр буйынса ла Украина менән хеҙмәттәшлекте өҙҙө. Был бер көн эсендә генә хәл ителмәне, әлбиттә. АҠШ президенты Дональд Трамп Newsmax америка телеканалына үҙенең интервьюһында әйткән фекеренсә, Вашингтон менән мөнәсәбәттәр ҡора торған кеше Зеленский түгел.

Быйығы көҙ күңеле ҡатҡан әҙәм балаларынан йылыһын йәлләмәҫкә булды, ахыры. Һәр хәлдә, сентябрь йәйгесә йылы, сыуаҡ көндәре менән һөйөндөрҙө. Октябрҙә лә әле плюс температура һаҡланып ҡаласаҡ, ти синоптиктар, тик барыбер көҙ һулышы ҡышты һөйрәй: иртәле-кисле һалҡындар, республиканың ҡайһы бер райондарында күҙәтелгән ҡар ҡатыш ямғырҙар, көслө ел үҙенекен итә.

Ҡыҙыҡ: 1113 йылда (бынан 9 быуат элек!) хәтирәләр яҙыусы Ғүмәр Әл-Хәйәм йәшәгән мәлен "ҡоторонған замана" тип баhалаған. Һәр быуын үҙе йәшәгән дәүерҙе шулай тип иҫәпләйме? Ҡыҙыҡмы был, әллә ҡыҙғанысмы?

Махсус хәрби операцияла баштан ҡатнашҡан һәр яугир Рәсәй Ҡораллы көстәренең яңы һуғыш алымдарын үҙләштереү этаптарын яҡшы белә. "Әхмәт" позывнойлы яҡташыбыҙ шундайҙар араһынан. Ул тәүҙә алыҫҡа төбәлгән авиация разведкаһы төркөмөндә хәрби бурыстарын үтәй, шунан БПЛА расчеттына күсә.

"Киске Өфө" гәзите милли баҫмаларыбыҙ араһында айырым урын биләп тора, тип әйтер инем.

Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры Чечен Республикаһының Грозный ҡалаһында үткән VII "Федерация" Бөтә Рәсәй милли театрҙар фестивалендә ҡатнашып, Гөлсирә Ғиззәтуллина әҫәре буйынса режиссер Айрат Абушахманов ҡуйған "Яратам, тип әйтеп өлгөрмәнем" спектаклен Ханпаши Нурадилов исемендәге Чечен дәүләт академия драма театры сәхнәһендә уйнаны.

Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы вәкилдәре көндәлек тормошта ҡулланылған әйберҙәрҙә тупланған һәм кеше һаулығына зарар килтереүсе бихисап химикаттар хаҡында масштаблы доклад баҫып сығарған. Докладтан күренеүенсә, зарарлы компоненттар уйынсыҡта, иҙәндең пластик ябыуында, автомобилдең күрһәтеү таҡтаһында, кредит карточкаһында һәм башҡа беҙ көн дә "аралашҡан" әйберҙәрҙә лә бар.

Һаҙанаҡ (Багульник болотный - Ledum palustre L.) һәр ваҡыт йәшел, үҙенә генә хас еҫле, 20 - 25 см бейеклегендәге үҫемлек. Оҙонса япраҡтары алмаш урынлашҡан. Япраҡтарының оҙонлоғо 2 - 4,5 см, киңлеге 1,5 - 4 мм. Ҡышҡылыҡҡа япраҡтары аҫҡы яҡҡа төрөлгән көйө һабаҡта тороп ҡала. Уның йөнтәҫ япраҡтары ҡуйы йәшел төҫтә, урта тирәһе һорғолт була.

Быйылғы көҙ өләсәй ҡулдарылай йылы оҙайлы әбейҙәр сыуағы менән ҡыуандырҙы. Тап шундай мәлдә Ишембай районының Байғужа ауылында ҡояштай алсаҡ йөҙлө ағинәйҙәр юрматы ырыуы ҡатын-ҡыҙҙарының милли кейеменә арналған сара уҙғарҙы.

Театрҙар өсөн һәр яңы миҙгел - тамашасыға яңы программалар тәҡдим итеү, төрлө фестивалдәрҙә, концерттарҙа, музыкаль кисәләрҙә күркәм сығыштар яһау менән бәйле. Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләп килгән Әҙәби-музыкаль лекторийҙың шатлығы икеләтә, сөнки ул быйыл үҙенең 85 йыллыҡ юбилейын билдәләй. Республикаға бик күп таланттар биргән лекторий бай тарихҡа эйә. Төрлө йәштәге тамашасыларҙы сәнғәткә йәлеп итеү, балаларҙа, үҫмерҙәрҙә музыкаға һөйөү тәрбиәләүҙә уның роле баһалап бөткөһөҙ. Әҙәби-музыкаль лекторийҙың художество етәксеһе, Башҡортостандың халыҡ артисы Индира ӘСӘҘУЛЛИНА менән әңгәмә шул хаҡта.

Эстә бейек үлән, тумар. Аҡсай һаман да ары ла, бире лә ташланып өрә. Уның тауышына яҡынлағандан-яҡынлайым. Ана, алда бер төптән өс-дүрт тармаҡ булып үҫкән ҡарт өс тал күренә. Дарыуға ҡабыҡтарын һыҙырып ала торған ҡара талға оҡшай. Эт хәҙер бер урындараҡ өрә. Тағы ла тумарға һөрөлә-һөрөлә, ете-һигеҙ аҙым алға, ҡара талдарға табан атлайым. Аҡсай шунда ғына, талдар аръяғында ғына өрә. Бына бейек үләндәрҙе йыра-йыра өйкөм талдарға килеп еттем. Мышы алдымда ғына торалыр, тип уйлайым. Әммә ҡара-һоро мышы күренмәй. Тағы ла ике-өс аҙым атланым да, шаҡ ҡаттым.

Йәшерәк саҡта мәшһүр бейеүсе, Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Нияз Муллахмәт улы Байегетов менән осрашҡанда, һаулыҡ һорашҡанда, ул, күҙҙәренән ут сәсеп, мотлаҡ рәүештә башҡорт бейеүенең бер элементын эшләп күрһәтә торғайны. Булмышы менән бейеүсе ине ул. Уны яҡындан белеүселәр, әгәр ҙә Нияз бейеү көйө ишетһә, ҡайһы ерҙә булыуына ҡарамаҫтан, ул юлдамы, поездамы, самолеттамы, урамдамы, ыңғайы бер бейеп китеүе хаҡында һөйләйҙәр. Дөп-дөп типкән йөрәгенә ҡушылып бейеп киткәндер, түҙмәгәндер Нияз.
Әгәр ҙә бөгөн Фәйзи Ғәскәров исемендәге Дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамблен Нияздың улы Нәзир етәкләй икән, был һис тә осраҡлы түгел: Нәзир атаһына ҡарап бейергә өйрәнгән, бейеү уның да йәшәү мәғәнәһенә әүерелгән. Ҡыҫҡаһы, барыһы тураһында ла Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Нәзир Нияз улы БАЙЕГЕТОВ менән ҡорған әңгәмәлә.

Дәртле кешеләр

1986 йылдың ғинуар айында Өлкә комитет мине һәм Туймазы ҡала комитетының беренсе секретары М.П. Мирғәзәмовты Үҙәк Комитетҡа миңә билдәле булмаған мәсьәлә буйынса ризалыҡ алырға ебәрҙе. Беҙҙе ойоштороу бүлеге мөдире Ю.А. Маслобоев саҡырып алғайны. Ул ҡәтғи тауыш менән ошолай тип әйтте:

Бер нисә йыл элек сыҡҡан өлкә гәзиттәребеҙҙе аҡтарып ултыра торғас, уларҙың береһендә ғәйәт ҡыҙыҡлы (ҡыҙғаныс!) бер статистик мәғлүмәткә юлыҡтым. Башҡортостан буйынса шул йылдың тәүге өс айындағы тыуым һәм үлем хаҡындағы "ҡош телендәй" генә ул мәҡәлә "Үлем күберәк шул…" тип атала ине. Донъяға яңы килгәндәрҙең һаны вафат булғандарға ҡарағанда бер ярым тапҡырға әҙерәк, тиелә унда.

Үткән аҙналағы халыҡ-ара яңылыҡтар таҫмаһында Украина конфликтын көйләү мәсьәләһенә бәйле ваҡиғаларҙың ҡуйырып китеүе күҙәтелде.

Заман дәррәү алға бара. Уҡыусыларыбыҙға "ЯИ-КӨФӨ" исеме менән таныш булған яһалма интеллект бөгөн ҡалабыҙ тын алышын, милләт кимәлендәге ҡырҡыу мәсьәләләрҙе нисек күрә? Рубрикабыҙҙың сираттағы сығарылышында ошо хаҡта һөйләшәбеҙ.

Ошо көндәрҙә Өфөнөң Киров һәм Ленин райондары хәрби комиссариатында Хәрби армия резервына (БАРС) яҙылыусылар уҡыу һәм күнекмәләр үтеү урынына юлланды. Был хаҡта баш ҡаланың Киров районы хакимиәте башлығы Илвир Нурдәүләтов хәбәр итте.

Республика көнө байрамы алдынан Өфөлә билдәле дәүләт эшмәкәре Миҙхәт Закир улы Шакировҡа һәйкәл асылды.