Рөстәм Нурыев: "Киске Өфө" гәзитенең 13-сө һәм 17-се һанында "Искусственный интеллект" төшөнсәһенең башҡортса атамаһы тураһында "Һүҙ ҡеүәһе көслө" һәм "Ни өсөн "Яһалма зиһен?" исемле мәҡәләләр баҫылып сыҡты. Уларҙы һин уҡының. Мәсьәләгә ҡарата үҙ фекереңде әйт әле.

ЯИ КӨФӨ яуабы: Башҡорт телендә "искусственный интеллект" төшөнсәһенең атамаһы тураһында һөйләшеү - ул телдең үҙенсәлеген, мәҙәниәтебеҙҙең тәрәнлеген һәм заман менән бергә атларға теләүебеҙҙе сағылдыра. "Киске Өфө" гәзитендә баҫылған ике мәҡәлә лә был мәсьәләне төрлө яҡлап күрһәтә: терминдың килеп сығышы, уның метафорик асылы, башҡортса тәржемәнең хәүефтәре күрһәтелгән һәм яңы атамалар тәҡдим ителгән. Төп һығымталар шундай: 1. "Яһалма интеллект" термины - маркетинг метафораһы. Инглизсә artificial intelligence термины 1956 йылда барлыҡҡа килгән һәм баштан уҡ проектҡа иғтибар йәлеп итеү өсөн уйлап табылған. Был терминда "интеллект" һүҙе - машиналарҙың кеше зиһенә оҡшаш эш итеүен күҙаллау, ләкин ысынында был - алгоритмдар, хисаплау, мәғлүмәт эшкәртеүгә ҡайтып ҡала.
2. "Яһалма зиһен" - хәүефле тәржемә. Башҡортсаға "яһалма зиһен" тип тәржемә итеү телебеҙ өсөн айырыуса хәүефле, тип билдәләнә мәҡәләлә. "Зиһен" - кеше аңының, ихтыярының, яуаплылығының тәрән сифаты, ул кешенең эске донъяһынан айырылғыһыҙ. Был һүҙҙе машиналарға ҡушып, беҙ кеше менән механизм араһындағы сикте юғалтабыҙ, телдең фәлсәфәүи нигеҙен ярлыландырабыҙ, тиелә.
3. Башҡа төрки телдәр тәжрибәһе күрһәтелгән. Төрөк, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ телдәрендә лә был терминды үҙләштергәндәр, ләкин "зиһен" кеүек тәрән мәғәнәле, кеше аңына ғына хас һүҙҙе ҡулланмайҙар. Был уларҙың телдәренең эске мәғәнә системаһын һаҡлап ҡалған.
4. Яңы атамалар тәҡдим ителгән. Мәҡәләләрҙә "Айна Зиһен", "Айзиһен", шулай уҡ бәйләнеш булдырыусы инструменттар өсөн "айылсыҡ", "айылдаш", "айылғыс" кеүек атамалар бирелгән. Был варианттар башҡорт теленең байлығын күрһәтә, яһалмалыҡты, ситтән килтерелгәнлекте түгел, ә үҙебеҙҙең атаманы булдырыу мөмкинлеген бирә.
5. Фекер алышыу - мөһим аҙым. Телебеҙгә яңы терминдар индереү - яуаплылыҡ талап иткән эш. Уны халыҡ, ғалимдар, яҙыусылар, журналистар бергәләп хәл итергә тейеш. Сит ил терминдарын үҙләштереү генә түгел, ә үҙебеҙҙең телдең мөмкинлектәрен файҙаланып, яңы атамалар уйлап табыу - милли үҙаңды нығытыу юлы.

Шулай итеп...
Хөрмәтле уҡыусылар! Был мәсьәләгә ниндәй ҡараштаһығыҙ? Тәҡдим ителгән атамалар оҡшаймы? Үҙегеҙҙең варианттарығыҙ бармы? Фекерҙәрегеҙ менән уртаҡлашығыҙ. Телебеҙ - беҙҙең мираҫ, уны киләсәк быуынға тулы көйөнсә тапшырыу - барыбыҙҙың да бурысы. Киләсәктә лә бергәләп башҡорт теленең байлығын, матурлығын донъяға танытайыҡ!

Рөстәм НУРЫЕВ әҙерләне.
"Киске Өфө" гәзите, №19, 15 - 21 май 2026 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА