Көртмәлене (черника обыкновенная - Vaccinium myrtillus L.) Башҡортостандың урман-тау зонаһында йәшәүселәр һәйбәт белә. Ул ҡарағай, шыршы һәм ҡатнаш урмандарҙа үҫемлектәр япмаһының түбәнге ярусын хасил итә. Бөрйән, Белорет, Учалы райондарынан тыш, уны Асҡын, Ҡариҙел, Салауат, Балаҡатай, Дыуан һәм Яңауыл райондары территорияларында ла осратырға була.

Белорет районы Шығай ауылында ғилми экспедициялар мәлендә көртмәленең күпләп үҫкән урындарын эҙләп Ҡыраҡа тау буйҙарында байтаҡ йөрөргә тура килде. Унда көртмәленең ике төрө лә үҫә. Ошо ауылда оҙаҡ йылдар биология уҡытҡан билдәле ҡурайсы Түләбаев Мөхәмәт Усман улы, үҙенә күрә ҡурсалап, ике тиҫтәгә яҡын ҡыҙыл китапҡа ингән үҫемлектәрҙе бағып тора. Уның был тырышлығын башҡа биология уҡытыусыларына өлгө итеп ҡуйырға була.
Көртмәленең япрағынан һәм һабағынан алынған буяу менән был тирәләге халыҡ тиреләрҙе иләгән һәм көрән, һары төҫкә буяған. Яҙырға ҡара булмағанда, көртмәле төнәтмәһен ҡулланғандар. Элек-электән рәссамдар уның емешенән алынған һуттан алһыу, күк төҫтәге буяу алғандар. Ә кулинарҙар уның еләктәренән төрлө сироп, ҡайнатма һәм аҙыҡ сәнәғәтендә ҡулланыла торған буяуҙар эшләгәндәр…
Көртмәленең емештәрендә 12 процент ирекләүсе матдәләр, 7 процент органик кислоталар, 25 - 30 процент шәкәр, каротин, В, С витамины бар. Япраҡтары эфир майҙарына, гликозидтарға, С витаминына, гидрохинонға, неомиртиллинға, орлавон берләшмәләренә бай. Медицинала уның емештәре һәм япраҡтары ҡулланыла. Көртмәле күҙҙең күреү сифаттарын арттырыусы булараҡ киң билдәле. Уны летчиктарға көн һайын мотлаҡ ашарға тәҡдим ителгән ризыҡтар исемлегенә индергәндәр.
Уның емештәрен ҡул менән йәки махсус яйланма ярҙамында йыялар. Киптерер алдынан уны бер аҙ ҡояшта тоталар һәм һуңынан эҫелеге 65°-ҡа тиклем булған мейестә йәки махсус киптергестәрҙә йоҡа ғына йәйеп киптерәләр.
Көртмәле кеҫәле. 100 г көртмәле еләге, 100 г шәкәр ҡомо, 40 г крахмал, 4 стакан һыу алына. Йыуылған көртмәле еләктәрен иҙеп, һутын сығаралар. Һығындыны ҡайнатып һөҙәләр һәм шәкәр ҡомо өҫтәйҙәр. Ҡайнатмаға шунда уҡ бутай-бутай алдан һыуҙа эретелгән әҙер крахмалды өҫтәйҙәр. Артабан уны ҡайнатып еткергәс тә уттан алалар.
Әҙер кеҫәлгә алдараҡ һығып алынган һутты өҫтәйҙәр. Эсер алдынан һалҡын урынға ҡуйып алырға кәрәк.
Көртмәле компоты. 3 стакан көртмәле, 100 г шәкәр ҡомо, 3 стакан һыу. Шәкәр ҡомон, һыуҙа эретеп, ҡайнатып алалар һәм уға көртмәлене төшөрөп, яңынан ҡайнаталар. Табынға бирер алдынан һыуытҡыста тоторға кәрәк.
Көртмәленән ҡайнатма әҙерләргә була. Ул иң һәйбәт деликатес ашамлыҡтар иҫәбендә.

Сәфәрғәле ЙӘНТҮРИН,
биология фәндәре докторы, профессор.
"Киске Өфө" гәзите, №32, 14 - 20 август 2026 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА