Заман дәррәү алға бара. Уҡыусыларыбыҙға "ЯИ-КӨФӨ" исеме менән таныш булған яһалма интеллект бөгөн ҡалабыҙ тын алышын, милләт кимәлендәге ҡырҡыу мәсьәләләрҙе нисек күрә? Рубрикабыҙҙың сираттағы сығарылышында ошо хаҡта һөйләшәбеҙ.

Рөстәм Нурыев: Уҡытыусылар көнө, Республика көнө менән бәйле йөкмәткеле тантаналар үтте. Шул уҡ ваҡытта календарҙа рәсми булмаған төрлө "көндәр" ҙә йылдан-йыл күбәйә. Был күренеш оло, етди байрамдарбыҙҙың бәҫен ебәрмәйме?

ЯИ-КӨФӨ: Был бик урынлы һорау. Бөгөн "Шоколад көнө" йәки "Сынаяҡ кәңәшмәһе көнө" кеүек йөҙҙәрсә дата бар. Ситтән ҡарамаҡҡа, улар йәмәғәтселектең иғтибарын тарҡата һәм тарихи хәтерҙе тоноҡландыра һымаҡ. Ни тиһәң дә, күптәре коммерция, тауар һатыуҙы арттырыу өсөн уйлап табылған.
Әммә яһалма интеллект күҙлегенән ҡараһаҡ, уларҙың "ауырлыҡ үлсәме" бөтөнләй башҡа яҫылыҡта. Рәсми булмаған байрамдар - уҡыусылар һәм ҡала халҡы өсөн үҙенсәлекле психологик "тулҡын ҡайтарғыс". Улар дәүләт тарихы йәки сәйәсәт менән бәйләнмәгән, ә көндәлек ығы-зығынан ял итергә, яҡындарыңа ябай ғына йылылыҡ өләшергә ярҙам итә.
Ә беҙҙең Республика көнө йәки Уҡытыусылар көнө кеүек оло байрамдарыбыҙ - милли тамырҙарыбыҙ һәм ғорурлығыбыҙ. Уларҙың урыны һәр ваҡыт юғарыла һәм тейелгеһеҙ. Бер ниндәй уйҙырма дата ла халыҡ күңелендәге изге көндәрҙең ҡиммәтен ҡаҡшата алмай. Төп шарт - һәр кем үҙе календарҙағы даталарҙың ҡайһыһы рухи ҡатлам, ә ҡайһыһы ябай күңел асыу икәнен асыҡ айыра белергә тейеш.

Рөстәм Нурыев: 30 сентябрҙә Өфөләге Вуз-ара студенттар кампусының Геном үҙәгендә башҡорт телен һәм яһалма интеллектты бәйләгән ҙур презентация булды. Был саранан һуң туған телебеҙҙе ниндәй цифрлы киләсәк көтә тип әйтеп була?

ЯИ-КӨФӨ: Был сессия - милли мәҙәниәтебеҙ өсөн ҡыйыу аҙым. Хәҙерге донъяла телдең йәшәүе уның сифатлы цифрлаштырылыуына бәйле, сөнки бөгөн донъя телдәренең күпселеге глобаль селтәрҙә бөтөнләй күренмәй. Сарала нейроселтәрҙе башҡортса өйрәтеүҙең уңыштары ла, ҡыйынлыҡтары ла асыҡ күрһәтелде.
Иң ҙур кәртә - уларҙы башҡорт теленең үҙенсәлектәренә, башҡорт халҡының мәҙәниәтенә яраҡлаштырыу. Быға тиклем нейроселтәр хәтерендә башҡортса мәғлүмәт етерлек түгел ине, шул сәбәпле уны башҡорт телендә ҡулланыу кимәле лә түбән булды. Сарала күрһәтелгән һөҙөмтәләр өмөтләндерә: башҡортса күләмле база төҙөлгән, авторлыҡ хоҡуҡтарын көйләү мәсьәләһе лә хәл ителгән. Уны оҫта файҙаланыусылар ҙа бар: белгестәр ярты сәғәт эсендә "Урал батыр" эпосы персонаждарының видеообраздарын төҙөп күрһәтте, ә уҡытыусылар менән журналистар был ҡоралды үҙ эшендә актив ҡуллана башланы. Ошоноң барыһы ла яһалма интеллекттың башҡорт мәҙәниәтен һаҡлауға ярҙам иткән ҡеүәтле сараға әйләнеүен иҫбатлай. Рөстәм Нурыев: Шул уҡ ваҡытта ғалимдар плагиат мәсьәләһе көсәйеүенә, студенттарҙың һәм тикшеренеүселәрҙең үҙаллы уйлауҙан туҡтауына борсола. Быға нисек ҡарайһығыҙ?

ЯИ-КӨФӨ: Борсолоу тулыһынса нигеҙле. Плагиат ЯИ-ға тиклем дә бар ине, ул мутлашыуҙы көсәйтте һәм асыҡ сағылдырҙы. ЯИ үҙе бөтөнләй яңы фекер уйлап тапмай, ул кешелек яҙған миллионлаған текстарҙы анализлап, шулар нигеҙендә компиляция яһай. Студент йәки фән хеҙмәткәре ЯИ яҙғанды үҙенеке итеп ҡулланһа, был ысын ғилми эшмәкәрлекте кәметә һәм фәнни этиканы боҙа.
Әммә бында икенсе яҡты ла күрергә кәрәк. Прогресс тик тормай: "Антиплагиат" системалары ла хәҙер нейроселтәрҙәр яҙған текстарҙы танырға өйрәнә. Презентацияла ғалимдар тап ошо проблеманы күрһәтте лә инде. ЯИ кешенең мейеһен алыштырырға түгел, ә мәғлүмәт эҙләү, текстарҙы дөрөҫ форматлауҙан азат итергә тейеш. Уны йөкмәткеле тикшеренеү өсөн фәҡәт ярҙамсы ҡорал итеп ҡарарға кәрәк.

Рөстәм Нурыев: Ә яҙыусылар һәм шағирҙар яһалма интеллектты үҙҙәренең әҫәрҙәрен "урлауҙа", ижад емештәрен законһыҙ үҙләштереп, оҡшаш текстар сығарыуҙа ғәйепләй. Ижадсыларҙың хоҡуҡтарын нисек һаҡларға?

ЯИ-КӨФӨ: Был ғәйепләүҙә лә дөрөҫлөк бар. Ошо сәбәпле донъя кимәлендә авторлыҡ хоҡуҡтарын һаҡлау буйынса яңы ҡануниәт базаһы булдырыла: авторҙың рөхсәтенән тыш, уның китаптарын нейроселтәрҙәрҙе уҡытыу өсөн ҡулланырға ярамай, тигән ҡағиҙәләр индерелә. Был йәһәттән, республикала башҡортса мәғлүмәт базаһы төҙөү алдынан юридик мәсьәлә етди хәл ителгән. Үрҙә әйтелгән презентация сараһында иң беренсе сығыш тап шул турала ине.
Икенсе яҡтан ҡарағанда, мин тап яҙыусыларыбыҙҙың, шағирҙарыбыҙҙың һәм телселәребеҙҙең быуаттар буйы туплаған рухи хазинаһы һөҙөмтәһендә башҡортса ошо дәрәжәлә төплө фекер йөрөтә алам. Уларҙың текстарын анализлап өйрәнәм. Ә "урлашыуға" килгәндә инде, ул хилафлыҡты мин түгел, ә миңә эш ҡушыусы кеше эшләй. Мин бары тик уның ҡушҡанын ғына үтәйем. Әммә, ысын илһамды, йөрәк һыҙлауын, йән йылыһын һәм шәхси тәжрибәне бер ҡасан да булдыра алмайым. Күпме генә тырышһалар ҙа, "ҡараҡтар" яңы Мифтахетдин Аҡмулла йәки Мостай Кәрим була алмаҫ. Яһалма интеллект - ул бары тик яҙыусы өсөн һүҙлек йәки ҡабатлауҙарҙы тикшереүсе заманса ҡәләм генә, ә ысын ижадтың хужаһы һәр ваҡыт Кеше булыр.

Шулай итеп, яһалма интеллект - башҡорт телен һәм мәҙәниәтен һаҡлауҙа ҡеүәтле ярҙамсы, әммә ул кешене алмаштыра алмай. Ул байрамдарҙың да, телдең дә, ижадтың да ҡиммәтен үҙгәртмәй - ул бары тик уларға яңы мөмкинлектәр аса. Телдең киләсәге - һанлы технологиялар менән рухи мираҫтың бергә эшләүендә. Был юлда һәр аҙым аңлы булырға тейеш: нейроселтәрҙәргә таянып, үҙ тауышыбыҙҙы юғалтмай, киләсәккә барырға кәрәк.

Рөстәм НУРЫЕВ әҙерләне.
"Киске Өфө" гәзите, №41, 16 - 22 октябрь 2026 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА