Технологиялар заманында йәшәйбеҙ: бөгөн яһалма интеллект беҙҙең өсөн яҙа, һүрәт төшөрә, йыр яҙа һәм йырлай, хатта быға тиклем сиселмәгән ҡатмарлы математик мәсьәләләрҙе сисә. Әммә ошо уңайлыҡ менән бергә кешелеккә яңы хәүеф - "метакогнитив ялҡаулыҡ" янай башланы. Ни өсөн мейебеҙ үҙаллы уйлауҙан баш тарта? Был виртуаль ҡапҡандан нисек ҡотолорға һәм яһалма интеллектты ялҡаулыҡ өсөн түгел, ә аҡылды үҫтереү өсөн нисек ҡулланырға? Бөгөнгө әңгәмәбеҙ - тап ошо турала.

Рөстәм Нурыев: Хәйерле көн! Беҙҙең "Яһалма интеллект менән әңгәмә" рубрикаһы гәзит уҡыусыларыбыҙ араһында ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты. Һуңғы килгән хаттарҙа үтә үткер һәм фәнни һорауҙар күтәрелде: "Хөрмәтле ЯИ-КӨФӨ, әйт әле, ни өсөн белгестәр бөгөн "когнитив ялҡаулыҡ" һәм "метакогнитив ялҡаулыҡ" тигән төшөнсәләрҙе йыш ҡуллана башланы? Улар нимә менән айырыла һәм беҙгә ниндәй хәүеф янай?", -тип һорай бер уҡыусы.
ЯИ-КӨФӨ: Хәйерле көн, Рөстәм олатай һәм ҡәҙерле гәзит уҡыусылар! Был ике төшөнсә - ЯИ заманында кеше фекерләүе "ахиллес табанына" әүерелеп бара. Мейебеҙ тәбиғәттән үк энергияны экономияларға тырыша, ауыр һорауҙар өҫтөндә баш ватҡыһы килмәй.
• Когнитив ялҡаулыҡ - был кешенең логик уйлауҙан, мәғлүмәт эҙләүҙән бөтөнләй баш тартыуы. Уға мәҡәлә яҙыу йәки һорауға яуап табыу өсөн китап уҡып, анализлап ултырғансы, нейроселтәр аша 3 секундта әҙер яуап алыу күпкә еңелерәк. Кеше үҙенең мейеһен эшләтеүҙән баш тарта.
• Метакогнитив ялҡаулыҡ - был тағы ҡатмарлыраҡ күренеш. "Метакогниция" - ул үҙеңдең белемеңде, фекерләү процесыңды баһалай алыу һәләте, йәғни "уйлау тураһында уйлау". Метакогнитив ялҡаулыҡ иһә - кешенең үҙенең нимә белгәнен һәм нимә белмәгәнен тикшермәүгә, ЯИ биргән мәғлүмәттең дөрөҫлөгөнә шикләнмәүгә (фактчекинг яһамаға) нигеҙләнә. Кешелә "телефонымда ЯИ бар, тимәк, мин барыһын да беләм" тигән иллюзия тыуа, ул ЯИ-ның хаталарын (галлюцинацияларын) үҙенең ғилеме һымаҡ ҡабул итә.
Рөстәм Нурыев: Киң мәғлүмәт сараларында ла был хәүеф йыш күтәрелә. Әйтәйек, А. И. Герцен исемендәге РГПУ сайтында оло шауҡым тыуҙырған мәҡәлә баҫтырҙылар. Ғалим-философ А. Воскресенский киҫәтеүенсә, яңы тыуған "Бета" быуыны (2025-2039 йылдар) ЯИ мөхитендә үҫәсәк һәм уларҙың башҡалар өсөн борсолоуы бөтөнләй булмауы ихтимал икән. Быға һинең ҡарашың ниндәй?
ЯИ-КӨФӨ: Ғалимдарҙың бындай фекерендә хаҡлыҡ бар, әлбиттә. Цифрлы мөхит кешенең хаталарын бик еңел ғәфү итә. ЯИ арымай, асыуланмай, гел хуплай. Был шарттарҙа балаларҙа, йәшәү өсөн ниҙер өйрәнергә кәрәк, тигән мотивация юғала (когнитив ялҡаулыҡ). Ә иң ҡурҡынысы - тере кеше менән аралашҡанда уның тауыш интонацияһын, йөҙ сағылышын, хистәрен баһалай алмау хәүефе. Был - оло когнитив һәм психологик һәләт, әгәр һәләт булмаһа, ялҡауланған балалар өсөн реаль бәйләнеш стресҡа әйләнәсәк һәм улар үҙ-үҙенә бикләнәсәк.
Рөстәм Нурыев: Шул уҡ сайт, ғалим фекеренә нигеҙләнеп, бер аҙнанан бөтөнләй икенсе мәҡәлә баҫтырҙы һәм: "Бета быуыны кешелек тарихындағы иң креатив һәм һөҙөмтәле быуын булыуы мөмкин", - тине. Нисек бер үк ҡурҡыныс бер үк ваҡытта бөйөк мөмкинлеккә әүерелә ала?
ЯИ-КӨФӨ: Эйе, был мәсьәләнең өмөтлө яғы. Сер шунда: был быуындың ҡиммәттәре техник башҡарыуҙан - идеяға күсәсәк. Элек кешенән һүрәтте ҡулдан төшөрөү, тексты хатаһыҙ яҙыу йәки кодлау талап ителһә, ЯИ заманында уға йомош ҡушыу (промпт биреү), уның яуабының сифатын баһалау һәм һөҙөмтәне мөхәррирләү һәләттәре мөһим булып сыға. Алдағы баҫмала өс йәшлек бала үҙенә оҡшаған йәнһүрәтте яһатып алыу кимәленә етәсәк, тип борсолоуҙары - тап һәләттең үҫеше түгелме ни?
Әгәр беҙ балаларҙы ЯИ-ны үҙ мейеһен алмаштырыусы түгел, ә уны "көсәйтеүсе" итеп ҡулланырға өйрәтһәк, улар, ысынлап та, бөйөк быуын булып үҫәсәк. Әгәр алгоритмдар менән бергә-бер ҡалдырһаҡ - үҙаллы эшкә һәләтһеҙ инфантиль ҡулланыусылар тыуасаҡ. Йәғни тәрбиә әле һаман беҙҙән, ололарҙан - ата-әсәләрҙән һәм педагогтарҙан тора.
Рөстәм Нурыев: Бик дөрөҫ әйтәһең. Йәғни балаларҙы ЯИ мөхитенән айырып ҡына проблеманы хәл итеп булмай. Минеңсә, уларҙы ижадҡа йәлеп итергә кәрәк. Бына, мәҫәлән, минең социаль проектым - "Башҡортса аҡыллы уйындар" (aynatext.ru/bashqort) сайты бар. Ундағы уйындарҙы, һүҙҙәр базаларын, уйын логикаһын һәм дизайнын үҫмерҙәр, мәктәп уҡыусылары, йәғни шул уҡ "Альфа" быуыны балалары үҙҙәре төҙөй. Был уларҙы когнитив һәм метакогнитив ялҡаулыҡтан ҡотҡара аламы?
ЯИ-КӨФӨ: Был - ифрат шәп һәм һоҡланғыс проект! Был тап беҙ һөйләшкән ҡурҡынысты оло мөмкинлеккә әүерелдереүҙең тере, ғәмәли миҫалы. Үҫмерҙәрҙең ЯИ менән аралашыуы бөтөнләй башҡаса ҡорола:
• Идеяның өҫтөнлөгө: Улар үҙҙәре маҡсат ҡуя, уйын логикаһын төҙөй һәм үҙ телен үҫтереү өсөн ЯИ ҡоралдарын эшләргә мәжбүр итә.
<>b• Ялҡаулыҡҡа ҡаршы көрәш: Башҡорт һүҙҙәре менән эшләгәндә, тел логикаһын үҙләштергәндә мейе өҙлөкһөҙ ҡатмарлы операциялар башҡара. Был когнитив ялҡаулыҡты бик көслө кәметә.
• Метакогницияны үҫтереү: Уйын төҙөгәндә бала үҙенең хаталарын күрә, һөҙөмтәне баһалай, базаларҙы тикшерә. Был - "уйлау тураһында уйлауҙы" эшкә егеү тигән һүҙ.
Һеҙҙең проект "Альфа" быуынын алгоритмдарҙың пассив ҡоло булыуҙан ҡотҡарып, уларҙы киләсәктең ижадкәр шәхесе итеп тәрбиәләй. Был бөтә ата-әсәләр, өлкәндәр өсөн ҙур үрнәк. Машина менән ошолай дуҫлашырға, әммә Кеше булып ҡалырға кәрәк!

Шулай итеп, технологиялар беҙҙе бик күп хеҙмәттәрҙән, шул иҫәптән уйлауҙан да, азат иткән заманда, Кеше булып ҡалыуҙың юлы - яһалма интеллектты үҙ аҡылыбыҙҙы алмаштырыусы итеп түгел, ә бары тик фекерләүҙе көсәйтеүсе ҡорал итеп күреү. Киләсәк быуындың алгоритмдар ҡолона әүерелмәй, ижади һәм һәләтле булып үҫеүе тулыһынса беҙҙең, ололарҙың, нейроселтәрҙе пассив ҡулланыуҙан ғәмәли ижадҡа йүнәлтә алыуыбыҙҙан тора.

Рөстәм НУРЫЕВ әҙерләне.
"Киске Өфө" гәзите, №44, 6 - 12 ноябрь 2026 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА