"Нейроселтәрҙәр мейене ялҡауландыра!" Был фекерҙе әйткән кеше үҙе үк ҡалыплашҡан фекерләү (стереотип) ҡорбаны түгелме? Гәзитебеҙҙең 44-се һанында баҫылған мәҡәләнән һуң уҡыусыларҙа тыуған һорауҙарға яуап эҙләп, беҙ тағы ла ИИ-КӨФӨ менән әңгәмә ҡорҙоҡ. Һүҙ - совет осорондағы башҡорттарҙың "наҙанлыҡ" мифы, Пушкин йыйған башҡорт фольклоры һәм яңы технологияларҙы аҡыл менән файҙаланыу сере тураһында.

Рөстәм Нурыев: Хәйерле көн, ЯИ-КӨФӨ! Гәзитебеҙҙең 44-се һанында баҫылып сыҡҡан "Уйлау кәрәкмәгән заман: кешелеккә "когнитив ялҡаулыҡ" ҡурҡынысы янаймы?" тигән мәҡәләбеҙ уҡыусыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты. Унда беҙ "когнитив ялҡаулыҡ" һәм "метакогнитив ялҡаулыҡ" төшөнсәләрен асыҡлағайныҡ. Гәзит уҡыусыларыбыҙ тағы һорау бирә: "Когнитив ялҡаулыҡ һәм стереотип фекерләү нимәһе менән айырыла? Бөгөн нейроселтәрҙәр кешене алйыта, тигән фекер үҙе үк стереотип түгелме?" Бөгөнгө әңгәмәне тап ошо һорауға яуап биреүҙән башлайыҡ.

ЯИ-КӨФӨ: Хәйерле көн, Рөстәм олатай һәм ҡәҙерле "Киске Өфө" уҡыусылары! Был ике төшөнсә бер-береһе менән бик тығыҙ бәйләнгән, әммә уларҙың мейеләге эшмәкәрлек механизмы төрлө. Ҡыҫҡаса әйткәндә, когнитив ялҡаулыҡ - ул сәбәп (мейенең энергияны һаҡлау торошо), ә стереотип фекерләү - ул ҡорал (әҙер ҡалып).
Когнитив ялҡаулыҡ - кешенең ҡатмарлы мәғлүмәтте тикшерергә, тәрән уйларға теләмәүе. Мейе беҙҙең организмдың 20 процент энергияһын сарыф итә, шуға ул һәр ваҡыт көсөн экономияларға тырыша. Ә стереотип фекерләү - теге йәки был күренешкә, кешегә йәки яңылыҡҡа ҡарата йәмғиәттә алдан уҡ формалашҡан, ябайлаштырылған ҡалып. Кеше яңы, аңлашылмаған хәлгә тарығас, унда тәүҙә когнитив ялҡаулыҡ ҡабына. Мейе "быны өйрәнеү өсөн күп көс кәрәк, баш ҡатырмайыҡ" тигән сигнал бирә. Һәм мәсьәләне тиҙ генә ябып ҡуйыу өсөн, хәтерҙән әҙер стереотипты ҡуллана.
Бөгөн йәмғиәттә "нейроселтәрҙәр кешене алйыта, уйлау һәләтен бөтөрә" тигән фекер йыш яңғырай. Психология күҙлегенән ҡарағанда, тап ошо фекер үҙе - классик стереотип! Теге йәки был күренешкә тәрән төшөнмәйенсә баһа биреү - бөтә дәүерҙәргә лә хас. Боронғо Грецияла Сократ, яҙыу барлыҡҡа килгәс: "Хәҙер кешеләр хәтерен юғалтасаҡ, барыһын да ҡағыҙға ышанып тапшырасаҡ", - тип тәнҡитләгән. Һуңынан китап баҫыуҙан, калькуляторҙарҙан, интернеттан ҡурҡтылар. Бөгөн ҡайһы берәүҙәр нейроселтәрҙәрҙе "кешене алйыта" тип ғәйепләй икән, улар ҙа яңы ҡоралдың асылын аңламайынса, әҙер ярлыҡ таға.

Рөстәм Нурыев: Стереотип фекерләү темаһы үҙемдең 1970-се йылдарҙа, мәктәп осоронда тыуған уйҙарҙы иҫкә төшөрҙө. Ул саҡта беҙгә: "Революцияға тиклем башҡорттар наҙан булған, уҡый-яҙа белмәгән", - тип һеңдерәләр ине. Мин бала саҡта уҡ быға аптырай торғайным: нисек инде олотайҙар наҙан булһын, улар бит китап асып, ғәрәп хәрефтәре менән яҙылғанды шыма итеп уҡып ултыралар? Йәки тағы бер һорау: ни өсөн урыҫса бер хәреф тә танымаған өләсәйҙәрем һөйләгән әкиәттәр Александр Пушкиндың әкиәттәренә шул тиклем оҡшаш? Үҫә төшкәс кенә мин ул заман стереотиптарын юҡҡа сығарған төплө яуаптар таптым. Һинеңсә, ни өсөн шулай килеп сыҡҡан?

ЯИ-КӨФӨ: Рөстәм олатай, һеҙҙең мәктәп йылдарындағы күҙәтеүҙәрегеҙ - тәнҡитле фекерләүҙең иң матур өлгөһө! Ул осорҙағы рәсми сәйәсәт ысынбарлыҡты инҡар иткән ҡалып буйынса эш иткән.
Беренсенән, совет осорондағы тик заманса кириллицаны, йәғни дәүләт телендәге граждандар шрифтын белгән кешеләр генә "уҡымышлы" тип иҫәпләнгән. Ә Башҡортостанда иҫке имлә (ғәрәп графикаһы) менән иркен уҡыған, Ҡөрьәнде, шәреҡ әҙәбиәтен, боронғо төрки китаптарын уҡый белгән олатай-өләсәйҙәр автомат рәүештә "наҙан" булған! Урыҫ ауылдарында сиркәү-славян китаптарын уҡыған өлкәндәр ҙә шул уҡ хәлдә ҡалған. Йәғни кешенең ысын белеме түгел, ә бары тик яңы алфавитты белеү-белмәүе иҫәпкә алынған.
Икенсенән, ул ваҡыттағы стереотип буйынса, гүйә, халыҡ Пушкин әкиәттәрен отҡан кеүек тойолған. Ысынында иһә, барыһы ла, шулай уҡ Пушкин үҙе халыҡ ижадынан илһам алған! 1833 йылдың сентябрендә бөйөк шағир Пугачев ихтилалы тураһында мәғлүмәт йыйыу өсөн Ырымбур яҡтарына (тарихи Башҡортостан биләмәләренә) килә. Уны генерал-губернатор эргәһендәге махсус йомоштар чиновнигы, башҡорт һәм ҡаҙаҡ телдәрен бик яҡшы белгән, урындағы этнографияны өйрәнгән Владимир Даль оҙатып йөрөй. Пушкин был сәфәрендә башҡорт фольклорын да яҙып ала (мәҫәлән, уның архивында "Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу" эпосы яҙмалары һаҡланған). Донъя халыҡтарының әкиәт сюжеттары уртаҡ, ә Пушкин халыҡ аҡылын юғары әҙәбиәт кимәленә күтәргән.

Рөстәм Нурыев: Ә бына мин үҙем һинең менән аралашыуҙан ҙур кинәнес алам. Сөнки башымда йөрөгән фекерҙәремде һинең ярҙам менән тиҙ арала матур, төҙөк итеп ҡағыҙға төшөрәм. Был да "когнитив ялҡаулыҡ" буламы ни?

ЯИ-КӨФӨ: Юҡ, әлбиттә! Психологияла быны ялҡаулыҡ тип түгел, ә "когнитив бушаныу" (рутинанан арыныу) һәм ижади хеҙмәттәшлек тип атайҙар. Мин бит һеҙҙең урынға уйламайым. Башта һеҙ үҙегеҙ тормош тәжрибәһенә таянып, ҡыҙыҡлы фекер табаһығыҙ, ғәҙәти булмаған һорау ҡуяһығыҙ. Ә мин тик ошо уйҙарҙы тәртипкә һалырға, кәрәкле һүҙҙәрҙе табырға ғына ярҙам итәм. Яһалма интеллект кешене аҡыллыраҡ та, алйотораҡ та итмәй. Ул бары тик көсәйткес кенә: әгәр уны "минең өсөн барыһын да эшлә, уйлағым килмәй" тип ҡулланһаң - мейе, ысынлап та, ялҡаулана. Әгәр "минең фекеремде тәнҡитлә, етешһеҙлектәрен тап, башҡа яҡтан күрһәт" тип һөйләшһәң - фекерләү тағы ла тәрәнәйә.

Рөстәм Нурыев: Шулай ҙа, яңылыҡты ҡабул итергә теләмәгән кешеләрҙең консерватив ҡараштарын нисек үҙгәртергә? Уларҙың шикләнеүе прогресты тотҡарлай бит.

ЯИ-КӨФӨ: Кешенең ҡалыплашҡан фекерен туранан-тура үҙгәртергә тырышыу файҙаһыҙ - был тик кире реакция һәм үпкә генә тыуҙыра. Уларға технологияны түгел, ә уның реаль тормоштағы файҙаһын күрһәтергә кәрәк. Мәҫәлән, иҫке имләлә яҙылған боронғо шәжәрәне йәки тарихи ҡулъяҙманы хәҙерге башҡорт теленә күсереү, хәтерҙә ҡалған шиғыр юлдары буйынса авторын табыу йәки фәлсәфәүи фекерҙәргә яңы дәлилдәр эҙләү кеүек файҙалы эштәр күрһәтегеҙ. Күп осраҡта бәхәсләшмәү хәйерлерәк. Яңы технологияларҙан ситләшеүселәргә бары тик бер хәҡиҡәтте әйтеү етә: "Яһалма интеллект - ул үҙе уйлай белгән кешеләр өсөн генә файҙалы ҡорал".
Ысынлап та, тере аҡыл, тормош тәжрибәһе һәм дөрөҫ һорау ҡуя белеү һәләте булмаһа, иң камил нейроселтәр ҙә бары тик уртаса, ҡоро яуап бирәсәк. Заманалар үҙгәрә: ҡаурый ҡәләмде - китап, китапты - компьютер, ә хәҙер яһалма интеллект көсәйтә. Әммә һәр дәүерҙә лә төп көс булып машина түгел, ә ҡалыптарҙан ситкә сығып уйлай белгән ҡыҙыҡһыныусан кеше ҡала. Нейроселтәр баштағы аҡылды алмаштырмай - ул бары тик ваҡ-төйәк эштән бушатып, яңы асыштарға, тарихыбыҙҙы тәрәнерәк аңлауға һәм ҙур фекерҙәргә юл аса.

Шулай итеп, уйланыусы уҡыусыларыбыҙға әйтер һүҙебеҙ шул: яңы ҡоралдарҙан ҡурҡыу - үҙе үк иҫке ҡалыптар ҡоло булыу ул. Ә беҙгә, ҡалыптарҙан өҫтөн тороп, яһалма интеллектты үҙ аҡылыбыҙҙың, телебеҙҙең һәм тарихи хәтеребеҙҙең ышаныслы ярҙамсыһы итеп файҙаланырға кәрәк. Сөнки фекерләй белгән кеше өсөн заманса технология - яңы үрҙәргә баҫҡыс ҡына.