Ҡашғари: "От" - малға ашата торған һәр төрлө аҙыҡ. Әйтәләр: atqa ot bergil - "атҡа аҙыҡ бир". Әлбиттә, ат үлән менән туҡлана, әммә боронғо төркиҙәр малға ашата торған аҙыҡтарҙы - бесәнде, һолоно, һаламды ла ошо уҡ "от" һүҙе менән атай башлаған. Бында беҙ һүҙҙең формаһын үҙгәртмәйенсә генә уны яңы мәғәнәлә ҡулланыу осрағын күрәбеҙ.
Ҡашғари әлеге "от" һүҙенең башҡа бер омонимдарын да теркәп ҡуйған: "от" - дарыу. Әйтәләр: "ot iчtim" (от ичтим) - мин дарыу эстем. Бынан "otaчi" (отачи) һүҙе - дауалаусы.
Йәнә"ot" - ағыу. Әйтәләр: "bеg agar ot berdi" (бек агар от берди) - "бек уға ағыу бирҙе".
Был осраҡта ла ошо уҡ тамыр һүҙҙән - "от"тан ике яңы омоним барлыҡҡа килеүенә төшөнөргә була. Боронғо дәүерҙәрҙә лә, урта быуаттарҙа ла сирлеләрҙе дауалауҙың төп сығанағы итеп дарыу үләндәре ҡулланылғаны билдәле. Бағымсылар, дауалау оҫталары - табиптар ниндәй үләнде һәм нисек итеп файҙаланыу серҙәрен белгән.
Кешеләр ағыулы үләндәрҙе лә һәйбәт белгән, уларҙан ағыу яһау алымдарын белеүселәр ҙә була. Шуныһы ҡыҙыҡ, боронғо төркиҙәрҙең "от" - ағыуына рустарҙың "отрава" һүҙе тура килә, бында "трава" тамыры үҙенән-үҙе беленеп тора. Тел серҙәрен өйрәнеүселәр, этимологтар өсөн Мәхмүт Ҡашғари һүҙлегендә теркәлеп ҡалған лексемаларға лингвистик анализ яһау, башҡа бер телдәр менән сағыштырыу аша төрлө телдәр системаһына ҡараған лексик берәмектәрҙең мәғәнәүи ерлеген асыҡлау, уларҙың этимологияһын өйрәнеү юлында яңы мөмкинлектәр асыла.

Бәҙри ӘХМӘТОВ әҙерләне.
(Дауамы. Башы 42-46-сы һандарҙа).
"Киске Өфө" гәзите, №49, 2023 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА