Боронғо төрки теле... тәү телгә илтә

Әл Ҡашғари: "Ir - был һүҙ "оят" тигәнде аңлата. Әйтәләр: "Эр ир болди" - ир оялды".
Хәҙерге башҡорт телендә әлеге фонетик әйтелештәге оят мәғәнәһен белдәргән "ир" һүҙе юҡ. Әммә ошо һүҙҙең бер ни тиклем фонетик һәм семантик яҡтан үҙгәреш кисергән варианты - "әр" һүҙе әлегә тиклем ҡулланыла. Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлегендә "әр" һүҙенең мәғәнәһе ошолай аңлатыла: "Асыуланып, әрләп әйкән һүҙ". Шулай уҡ ошо һүҙҙең икенсе бер мәғәнәһен белдергән "ғәр" һүҙенә лә һылтанма бар. Ә быныһы - ғәрәп һүҙе, намыҫ хисе тип билдәләнә. Ғәрлек иһә намыҫланыу, хурланыу тойғоһо, намыҫ, оят, хурлыҡ төшөнсәләре аша аңлатыла. Тимәк, ғәрле кеше - намыҫсан, хурлана, ояла белгән зат. Оялып, тартынып тормағандарға ҡарата "әрһеҙ", тип әйтәләр. Шулай булғас, бынан мең йыл әүәл боронғо төрки ҡәрҙәштәребеҙ ҡулланған "ир" һүҙе менән башҡорттың "әр"е тап-таман килә.
Әл Ҡашғари: "Үз" - май. "Үзлүк мүн" - майлы һурпа".
Тәү ҡараштан, хәҙерге башҡорт телендә ошо уҡ мәғәнәләге оҡшаш һүҙ юҡ кеүек. Шулай ҙа башҡорт теленең бер үҙенсәлеген иҫәпкә алырға була ошо осраҡта. Телебеҙҙә ғәрәп һәм башҡа бер төрки телдәрендәге һүҙҙәрҙәге һуҙынҡы өн алдынан (һүҙ башында һәм уртаһында) "ғ" йә иһә "һ" өндәрен ҡушып әйтеү киң ҡулланыла: Кааба - Ҡәғбә, Али - Ғәли, Саади - Сәғәҙи, Үмәр - Ғүмәр, әүәҫ - һәүәҫ, әйбәт - һәйбәт һ.б. Тимәк, боронғо төрки телендәге "үз" һүҙенең башҡортса варианты - "һөҙ" булғандыр, тип фараз итергә була: телебеҙҙәге "һөҙлөк" һүҙе ит һурпаһының майлы өҫкө өлөшөн аңлата.

Бәҙри ӘХМӘТОВ әҙерләне.
(Дауамы. Башы 42-се һанда).
"Киске Өфө" гәзите, №1, 2024 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА