"Ик - осҡолоҡ, ул һалҡын һыу эскәндән һуң икмәк ашаған хәлдә күкрәктән сыға. Әйтәләр: "ани ик тутти" - уны осҡолоҡ тотто".

Был осраҡта "ик" һүҙенең күкрәктән сыҡҡан тауышты ҡабатлауҙан хасил булыуы беленеп тора. Шуныһы ҡыҙыҡлы, был боронғо төрки һүҙе русса "икота" тип әйтелә, бында беҙ шул уҡ "ик" тамырын күрәбеҙ. Хәҙерге әҙәби башҡорт телендә ошо уҡ мәғәнәлә айырым "ик" йә иһә "иҡ" һүҙе осрамай, был осраҡта "осҡолоҡ" һәм "сиҡаҡ" һүҙҙәре ҡулланыла. Әммә шул уҡ "сиҡаҡ" һүҙенең тамырындағы "сиҡ" ижеге боронғо төркиҙәрҙең "ик" тигәненә тура килә. Шулай уҡ йәнле һөйләштә "иҡылдау" тип әйтелеү осраҡтары күҙәтелә.

"Ол" - "ул" мәғәнәһендә ҡулланылған киҫәксә. "Ол андай айди - ул шулай әйтте".

Был осраҡта Ҡашғари хәҙергесә зат алмашын белдергән һүҙҙе киҫәксә тип нарыҡлай, бәлки, ул заманда зат алмашы төшөнсәһе ҡулланылмағандыр. Йәнә бында "андай" һүҙе иғтибарҙы йәлеп итә, хәҙергесә "шулай" тигәнде белдерә. Хәҙерге башҡорт әҙәби телендә "ундай" (диалектта - "андай") һүҙе "уның кеүек" тигәнде аңлата: "Мин ундай эшкә риза түгел".

"Ол - "теге" мәғәнәһендәге киҫәксә. "Ол әр - теге ир".

Башҡорт телендә "ул кеше" һәм "теге кеше" варианттары бер үк мәғәнәлә ҡулланыла.

"Ол - исемдәр һәм ҡылымдар менән ҡулланыла торған раҫлау киҫәксәһе. "Ол мениг оглум ол" - ул ысынлап та минең улым. Йәнә әйтәләр: "ол эвкэ бармыш ол" - ул ысынлап та өйөнә ҡайтты".

Башҡорт телендә бер үк "ул" һүҙен зат алмашы һәм киҫәксә рәүешендә ҡулланыу киң таралған: "Ул быны белмәй ҡалған бит ул!", "Ул һин әйткәнгә һис бер иғтибар итмәйҙер ул!" һ.б. Ошо рәүешле ниҙелер раҫлау менән бергә хәбәрҙе көсәйтеп ебәреү функцияһы үтәлә.

"Эм - дарыу. Бынан "эмчи" - "дауалаусы" хасил була".

Телебеҙҙәге "им" һүҙенең үтә боронғо тамырлы булыуы раҫ. Имсе, имләү, имен һүҙҙәре бер мәғәнәүи ерлектә яралған. Имсе - им биреүсе, тән-йәнде таҙалаусы, имен - иҫән-һау булыу. "Им" һүҙенең "ым" һүҙе менән фонетик яҡынлығын архаик замандарҙа имселәрҙең сирлене ым-хәрәкәт ярҙамында (шаманлыҡ) дауалауҙары менән бәйләп аңлатырға була.

Бәҙри ӘХМӘТОВ әҙерләне.
(Дауамы. Башы 42-се һанда).
"Киске Өфө" гәзите, №7, 2024 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА