"Әбә" - әсә. Уғыҙса. Төркмән-карлуктарҙа ҡаты (һаңрау) "ба" менән әйтелә: "әпә".

Беҙҙең өсөн бик ҡыҙыҡлы лингвистик феномен. Боронғо уғыҙҙарҙың "әбә"һе башҡортса "әбей", татарса - "әби", ҡаҙаҡса "әже" тигән һүҙҙәргә фонетик яҡтан оҡшаш булһа ла, был һүҙҙәр кемдеңдер ата-әсәһенән олораҡ булған ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата ҡулланыла. Ә төркмәндәрҙең "әпә" һүҙенә оҡшаш булған "апа" һүҙе башҡорттарҙа, татарҙарҙа, "апа", "әпке" варианттары ҡаҙаҡтарҙа үҙеңдәң олораҡ ҡатын-ҡыҙҙы аңлата.

"Аba" - айыу. Был һүҙ ҡыпсаҡтар һөйләшенә хас".

Был боронғо төрки һүҙе башҡорт телендә һаҡланып ҡалмаған. Әммә телебеҙҙә үтә ныҡ ғәжәпләнеүҙе белдергән "абба-а-а" ымлығы менән бер рәттән, ниҙәндер ныҡ ҡурҡыу тойғоһон кисереү менән бәйле "абау" һүҙе бар. Айыу, боронғоса "аба" - ҡурҡыныс хайуан, шуға күрә әлеге "абба" һәм "абау" һүҙҙәренең килеп сығышы боронғо төркиҙәрҙең "аба - айыуы" менән бәйле булыуы бар.

"Аba" - атай. Тибет һөйләшенән. Был һүҙ уларҙың һөйләшендә һаҡланып ҡалған ғәрәп һүҙе. Улар (тибетлылар) төрки илдәренә ҡасып килеп, вариҫтарын ҡалдырған Сабит исемле Йемен кешеһенән таралған".

Ысынлап та, боронғо төркиҙәрҙә атай төшөнсәһе барса төрки ҡәүемдәре өсөн уртаҡ булған "ата" һүҙе аша бирелә. Ғәрәп халҡы үҙҙәрен "араба" тип атай, ә был һүҙ килеп сығышы буйынса "ар атаһы" тигән мәғәнәгә эйә. Әйткәндәй, телебеҙҙә киң ҡулланылған "ата-баба" ҡушма һүҙе бар; беҙ, ата-бабаларҙың хәҙерге заманда йәшәгән вариҫ-тоҡомдары булараҡ, ошо һүҙ аша уларҙың боронғо ир туғандарыбыҙ икәнлеген аңлатабыҙ. Шуныһы ҡыҙыҡ, этмологик мәғәнәһе буйынса ошо ҡушма һүҙ "ата-ата" тигәнгә тиң.

Бәҙри ӘХМӘТОВ әҙерләне.
(Дауамы. Башы 42-се һанда).
"Киске Өфө" гәзите, №9, 2024 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА