Психиатр Эллен Лангер 1979 йылда ошо тәжрибәне үткәрергә ҡарар иткәндә үк ҡыйыу теорияларҙы тағы ла ҡыйыуыраҡ итеп ғәмәлдә ҡулланып ҡарауға өҫтөнлөк биргән белгес репутацияһына эйә була. Эллен, ғәҙәттә, тәжрибәләрен пенсионерҙар менән үткәргән.

(Иван-чай, Копорский чай - Chamerion angustifolium L.)

Бөгөн бал ҡорто иң ныҡ өйрәнелгән бөжәк булып иҫәпләнә. Уны беҙҙең илдә лә, сит илдә лә өйрәнәләр. Кем генә өйрәнмәй бал ҡортон. Зоолог та, биолог та, эколог та, генетик та һәм башҡа ғалимдар ҙа өйрәнә уны. Тәү ҡарамаҡҡа, бал ҡорто тулыһынса өйрәнелгән, был йүнәлештә өйрәнерлек нәмә лә ҡалмаған кеүек. Ошо урында "Ә шулай ҙа..." тип әйтергә тура килә.

йәки Малайҙарҙы нисек тәрбиәләү тураһында һөйләшеп алайыҡ

Көтөп алынған сабыйҙың донъяға килеүе һәр бер ғаилә өсөн иң иҫтәлекле һәм дә шатлыҡлы ваҡиғаларҙың береһелер ул. Малаймы, ҡыҙмы - берҙәй ҡыуаныслы. Ә беҙҙең башҡорт ирҙәре малайлы булһа, уғата ҡыуана, шатлығы эсенә һыймай, дуҫ-иштәре алдында маҡтанып та ебәрә. Ул үҫтерәсәк атай булып киткәс, ир-ат үҙен мәртәбәлерәк итеп тоя шул. Малайҙар ысын ир булып үҫһен өсөн уларҙың тәбиғәтенә ярашлы тәрбиә биреү ҙә мотлаҡ. Ошо юҫыҡта, бигерәк тә йәш, тәжрибәһеҙ ғаиләләр ярҙамға можтаж. Һөнәрем буйынса педагог-психолог булғас, ошо хаҡта байтаҡ ҡына ғилми хеҙмәттәр менән танышып, коллегаларым менән фекер алышып, малайҙар тәрбиәләүҙә йыш ҡабатланып торған төрлө ғәмәли ситуацияларға анализ бирергә лә тура килә ине. Ошо нигеҙҙә минең үҙ-үҙемә биргән һорауҙарым тыуҙырған фекер-яуаптар һеҙҙе лә ҡыҙыҡһындырыр, тип ышанам.

Бала тапҡанда улар башҡа бер мосолмандарға хас булған йолаларын үтәй. Ерләү йолаһы хаҡында әйткәндә, уларҙың мәрхүмдәрҙе ерләргә аттарын һыбай менеп алып барыуы сәйер тойола. Ерләүселәр һәм мулла алдан һыбай бара; мәйет ике ат араһына аҫып ҡуйылған таҡтаға һалынып, бәйләп ҡуйыла, ә уның артынан яҡшы аттарҙа оҙата килеүсе дуҫ-иштәре бара. Мәрхүмде ерләгәс, уны алып сыҡҡан тирмә янында мулла доға ҡыла, һуңынан шунда уҡ мәрхүмдең яҡындарын һәм дуҫ-иштәрен һыйлау йолаһы башҡарыла.

Быйыл Башҡортостанда баланы мәктәпкә әҙерләү ныҡ ҡына ҡиммәтләнгән. "ПлатформаОФД" компанияһы мәғлүмәттәре буйынса, мәктәп өсөн иң кәрәкле әйберҙәрҙе алырға ата-әсәләргә 18 900 һум тотонорға тура киләсәк - был былтырға ҡарағанда 6 процентҡа күберәк.

Гәзит уҡыусыбыҙға мәғлүм булыуынса, үткән аҙнала РФ Президенты Владимир Путиндың Сахалин өлкәһе һәм Курил утрауы Итурупҡа эш визиты донъя шаңдауына сәбәпсе булды, сөнки был ваҡиғаны Рәсәй мәғлүмәт саралары ғына киң яҡтыртып ҡалманы, сит ил яңылыҡтар сығанаҡтары ла етди иғтибар менән күҙәтеп барҙы.

Психолог булараҡ, практикамда бер хәл менән йыш осрашам: атай-әсәйҙәр балаларын консультацияға алып килә, проблемаларҙы сисеүгә әҙер, әммә сәбәп үҙҙәрендә лә икәнен күрмәй. Күп осраҡта өлкәндәр менән дә эшләргә кәрәк булып сыға.

Йәйҙең һуңғы айы ла аҙағына яҡынлай. Яңы уҡыу йылына мәктәптәрҙең әҙерлеге тикшерелә, уҡытыусылар август кәңәшмәләренә йыйыла. Ә яһалма интеллект яңы уҡыу йылына әҙерме, уҡытыусыларға ул нисек ярҙам итә ала? ЯИ КӨФӨ менән Рөстәм Нурыев сираттағы әңгәмәне шул юҫыҡҡа борҙо.

Башҡортостанда айырым пилотһыҙ системалар батальоны ойоштороу эштәре йәйелдерелде. Республика Башлығы Радий Хәбиров белдереүенсә, был - көн талабы. Ҡарар ҡабул итеүгә хәрби частарҙың береһендә хеҙмәт итеүсе яҡташтарыбыҙҙың мөрәжәғәте этәргән.

Уҡыусыларыбыҙға зыялы заман башҡорто - Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты директоры, медицина фәндәре докторы, профессор, РФ-ның һәм БР-ҙың атҡаҙанған табибы, БР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, Рәсәй офтальмологтары йәмғиәте рәйесенең беренсе урынбаҫары, БР-ҙың фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы, БР Фәндәр академияһы премияһы лауреаты, академик А.П. Нестеров миҙалы кавалеры, 19 монография, 885-тән артыҡ ғилми хеҙмәт, 150 РФ патенты авторы Мөхәррәм Мөхтәрәм улы БИКБОВ менән әңгәмә тәҡдим итәбеҙ.

Бөгөнгө еңел булмаған осорҙа замандаш зыялыларҙың үҙ халҡына әйтер һүҙе ниндәй булыр?

Башҡортостан Республикаһының Милли музейында асылған "Ат иле" күргәҙмәһе икенсе тапҡыр үткәрелә һәм "Башҡорт аты" халыҡ-ара фестивале традицияларын дауам итеүсе проект был юлы республикабыҙҙың Өфө, Стәрлетамаҡ, Нефтекама, Туймазы, Салауат һәм башҡа ҡала һәм ауылдарынан, шулай уҡ Ставрополь крайының Ессентуки ҡалаһынан 66 оҫтаны берләштерҙе.

Көртмәлене (черника обыкновенная - Vaccinium myrtillus L.) Башҡортостандың урман-тау зонаһында йәшәүселәр һәйбәт белә. Ул ҡарағай, шыршы һәм ҡатнаш урмандарҙа үҫемлектәр япмаһының түбәнге ярусын хасил итә. Бөрйән, Белорет, Учалы райондарынан тыш, уны Асҡын, Ҡариҙел, Салауат, Балаҡатай, Дыуан һәм Яңауыл райондары территорияларында ла осратырға була.

Геоботаник тикшеренеүҙәр менән Урал аръяғы райондарында экспедицияларҙа йөрөгән саҡ. Бер көн ҡарабойҙай баҫыуы янында урынлашҡан умарталыҡ эргәһенә туҡталдыҡ. Умартасы Динислам ағай беҙҙе кисен яңы ғына һығылған бал менән ихлас һыйланы. Бал ҡорттарының быйылғы эше менән ҡәнәғәтләнеүен һөйләне. Үҙе үҫемлектәр менән ҡыҙыҡһыныуын белдереп: "Аҙ ҡалды шул хәҙер тәбиғәттә бал бирерҙәй һәм башҡа файҙалы үҫемлектәр. Бөтәһе лә химик ашламаларҙы, гербицидтарҙы самаһыҙ ҡулланыуҙан", - тип борсолоп ҡуйҙы. Ә еҙтөймәлек үләне тураһында һүҙ сыҡҡас, ул иҫтә ҡалырлыҡ бер хикәйәт һөйләне.

Яҙ көндәрендә һыубаҫар туғайҙарҙа, һыу оҙаҡ һаҡланған уйпат урындарҙа, һирәк ағаслыҡта үҫкән был үләнде тиҙ генә танып белергә була. Йылантамыр (горец змеиный, раковые шейки - Polygonum bistorta L.) бигерәк тә әсе тупраҡлы, торфлы урындарҙы үҙ итә.

Йомағужа иҫкәртә

Йомағужа һыуһаҡлағысы тураһында айырым әйтергә кәрәктер. Сөнки уның тарихы - гидротехник ҡоролмалар төҙөүҙең ыңғай һәм кире яҡтарын асҡан, тәбиғәткә һаҡһыҙ ҡағылыу эҙемтәләрен күрһәткән оло фәһем ул.

Йәш яҙыусыларҙың ижадына иғтибар кәрәк, сөнки яҡын киләсәктә улар әҙәбиәттең төп йөгөн тартыусылар булып үҫеп сығасаҡ. Был йәһәттән илебеҙҙә бик матур үрнәктәр бар. Ихтимал, улар тураһында бөтә кеше лә хәбәрҙар түгелдер. Бына шуға ла "Тел-арт резиденцияһы. Һүҙ моңо" тип аталған проект тураһында мәғлүмәт бирмәксебеҙ. Бер нисә йыл ғына эшләүенә ҡарамаҫтан, төрлө милләт вәкилдәрен үҙенә йәлеп итеүе менән отошло заман проекттарының береһе ул. Алтайҙа үткән был сарала йәш шағирә Зарина НАЗЫРОВА ҡатнашты, башҡорт һүҙ сәнғәтен ҙур сәхнәлә яңғыратты. Беҙ уға бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек.

Кәүҙәһе бирешеп бөгөлгән, рухы һүнгән, тормошона ҡул һелтәгән ҡатындың тауышы тау ҡыуышынан һығылып сығып сылтырап аҡҡан саф инештәй көслө һәм һоҡландырғыс ине. Ул тар, ярым ҡараңғы, таш лабиринтты хәтерләткән диспансер коридорын, тәҙрәләренә ҡорос рәшәткә ҡағылған хәстәхананы яҡтыртып, нурландырып ебәрҙе һымаҡ, таш стеналар ян-яҡҡа тартылып, түшәм юғарыға күтәрелеп, хлорка, дарыу еҫе һеңгән торлаҡ күҙ менән ҡаш араһында ылыҡтырғыс, күркәм йәннәт баҡсаһына әүерелде. Әҙәм балаһы һүнһә лә, йыр-моң мәңгелек икән, Сажидәнең йыры мине тағы ла бер тапҡыр ошо хаҡиҡәткә инандырҙы.

"Кеше атына менгән тиҙ төшөр" тигән башҡорт халыҡ мәҡәле ни аңлата булыр, уйлап ҡарағанығыҙ юҡмы? Был әйтемдә һүҙ, ысынлап та, сит кеше атына менеү хаҡында барамы, әллә башҡа төрлө ярамаған ғәмәл башҡарыу тураһындамы? Ғөмүмән, "кеше атына менеү" һүҙбәйләнешен нисек аңларға була һуң? Бында дүрт аяҡлы атҡа менеү генә күҙ уңында тотоламы? Ошо хаҡта енлекләберәк фекер йөрөтөп ҡарайыҡ.