"Татлы тамырҙы (солодка Коржинского - Glycyrrhiza Korshinskyi Gri.) беләһеңме? Уның файҙалы үҫемлек икәнлеге билдәлеме, юҡмы?" - тип атайым күп йылдар элек үк һорағайны инде. Ул ошо үләндең 1921 йылғы йотлоҡта һәм унан һуңғы ауыр йылдарҙа берҙән-бер тәмләткес булыуын, аслыҡтан үлем хәленә еткән кешеләрҙең ошо үләндең тамырын сәйнәп һауығыуҙарын легенда итеп һөйләгәйне… Баймаҡ районы Татлыбай ауылының өлкән уҡытыусыларының береһе Юнир ағай Әбделкәримов та, ошо фекерҙе ҡеүәтләп: "Көнө буйы бесән эшләп арыйһың, ә ҡайтышлай ошо үләндең тамырын сәйнәһәң, яңынан көс ингәндәй була", - тип үҙенең йәш саҡтағы хәтирәләрен уртаҡлашты. Ул саҡта мин ғилем юлын яңы ғына башлап йөрөй инем әле. Әммә минең буласаҡ ғилми эшкә этәргес көс булды ул һүҙҙәр.

99 сирҙән дауа тип йөрөтәләр уны (зверобой продырявленный - Hypericum perforatum L.) борон-борондан. Ләкин уның малдар өсөн ағыулы үҫемлек икәнен дә оноторға ярамай. Һары мәтрүш составында гиперацин тигән пигмент бар. Һары мәтрүште ашаған малдың үлеүе ихтимал. Бәлки, бына ошоға ҡарап та уны рустар "зверобой" тигәндәрҙер. Башҡортса исеменә килгәндә инде ул тышҡы төҙөлөшө менән ҡәҙимге мәтрүшкәгә бик ныҡ оҡшаған, шуғалыр инде, һары мәтрүш тип атағандар.

Балан (калина обыкновенная - Viburnum opulus L.) - беҙҙең тирәнең иң киң таралған һәм халыҡтың иң ныҡ яратҡан үҫемлектәренең береһелер ул.

Әкрен генә атлап йөрөү, аяҡтарҙың тотроҡһоҙлоғо - ул фалиж түгел, ә мускулдарҙың тарҡалыуы, көсһөҙләнеүе. Был йәһәттән бер генә юл бар - дарыуҙар эсеү түгел, ә хәрәкәтләнеү.

Ғәҙәттә, бигерәк тә балалар һәм йәштәр өсөн музей - ул боронғонан ҡалған, әллә ни ҡыҙыҡ булмаған урын тип күҙ алдына баҫа. Ә ысынбарлыҡта унда ниндәй мөхит, ниндәй эштәр башҡарыла - ошолар хаҡында Өфө ҡалаһындағы В.И. Ленин йорт-музейы директоры Хәлил Ғәббәс улы ХӘМЗИН менән әңгәмә ҡорҙоҡ.

Ҡапыл ғына ул барыһын да аңланы...
Юҡ, был хәлдән донъя түнкәрелмәне. Ер ҙә тетрәмәне. Аяҡ аҫтындағы ялтыр мәрмәр ҙә сатнаманы, университеттың аҡ колонналары ла ҡойолоп ауманы, әүәлгесә ауыр таш ҡыйыҡты күтәреп тора бирҙеләр. Балҡып торған май айының аҡ сәскәләре лә таждарындағы бер генә япраҡты юғалтманы был хәлдән.
Бар нәмә лә үҙ урынында ҡалды...

"Башҡортостан" дәүләт концерт залында "Гүзәл-Дэнс" бейеү ансамбленың отчет концерты бара. Залда ла, балконда ла тамашасыларҙың яртыһынан күберәге, урын булмағанлыҡтан, уны аяғүрә баҫып ҡарай. Был да осраҡлы түгел - фәҡәт аяғүрә баҫып ҡарарлыҡ тамаша. Башҡа концерттарҙан айырмалы рәүештә, сәхнәлә, ҡанаттарын йәйеп, Йыһанға күтәрелеүсе балалар, үҫмер йәштәге, йәш сәнғәт оҫталары - барыһы ла тиерлек баш ҡалабыҙ Өфөлә тыуып үҫеүсе быуын вәкилдәре. Ҡасан ғына әле был хәл беҙҙең төшөбөҙгә лә инеп сыҡҡаны юҡ ине бит! Ансамблдең эшмәкәрлеге хаҡында "Гүзәл-Дэнс" бейеү ансамбле етәксеһе Гүзәл Рәшит ҡыҙы ИСЛАМҒОЛОВА менән әңгәмә ҡорҙоҡ.

Арабыҙҙа милләтебеҙ тарихы менән ҡыҙыҡһынмаған инсандар һирәктер. Был ҡыҙыҡһыныу, XX быуат аҙаҡтарында яңынан ҡабынып киткән милли-сәйәси хәрәкәттең бер сағылышы булып, һуңғы йылдарҙа айырыуса көсәйеп китте. Тарих, бары тик билдәле бер фәнни концепциялар нигеҙендә һәм ғилми тикшеренеү сиктәрендә генә фекерләүҙе мотлаҡ принцип тип иҫәпләгән тарихсы-ғалимдар даирәһенән сыға биреп, башҡа ғилем эйәләренең дә, айырым үҙешмәкәр тикшеренеүселәрҙең дә иғтибарын яулап алды. Әлбиттә, бындай ҡыҙыҡһыныу үҙенә күрә бер ижтимағи феноменға әйләнә башлауына ҡарамаҫтан, профессиональ тарихсыларыбыҙ үҙаллы тикшеренеүҙәрҙе һис тә хупламай, һәм улар, бер ҙә уйланып йә икеләнеп тормайынса, үҙҙәренең "епархияһына" рөхсәтһеҙ инеүселәргә "дилетант" мөһөрөн баҫырға әҙер генә тора.

Тарихтың туҙға ғына түгел, телгә лә яҙылғаны

Был интернет тигәндәре бик әкәмәт нәмәкәй икән. Юҡ, бик әкәмәт тә түгел, ҡурҡыныс та шикелле. Әллә ҡурҡыныс булыуы менән бергә бик кәрәкле лә инде?

"Киев ут эсендә, - тип яҙа "АиФ" аҙналығы хәбәрсеһе.- Ленинград, Ростов өлкәләренә, Wildberries менән Озон компанияларының логистик үҙәктәренә һәм башҡа граждандар объекттарына украин дрондары һөжүме яуапһыҙ ҡалмай" Эйе, Украина Ҡораллы көстәренең Ҡара диңгеҙҙән алып Киевҡаса һәм артабанғы объекттары утҡа тотола. Беҙҙең яңы реактив "Герань"дар 1000 км аралыҡҡа оса. Дошман үҙенең предприятие һәм складтарын йәшереп тотҡан Ровно, Луцк, Волынь ҡалаларын ут солғаны. Зеленский үҙе таныуынса, бөтөн был объекттар граждандар йәшәгән торлаҡ кварталдары араһында йәшерелгән, шуға күрә яуаплылыҡ та уның елкәһенә төшә. Рәсәй армияһы үткән аҙнаның һуңғы ике көнө буйына Киев һәм уның янындағы райондарҙы утҡа тотоп, хәрби-сәнәғәт объекттарын, шулай уҡ "Фламинго" өсөн деталдәр һаҡланған складтарҙы, НАТО ракеталарын юҡ итте.

1 сентябрҙән Рәсәйҙә тауыҡ, ҡаҙ һәм өйрәк, ғөмүмән, барлыҡ йорт ҡоштары иҫәпкә ҡуйылырға тейеш.

Шағирыбыҙ Рәми Ғариповтың "Урал урманы" шиғырында:
"Ҡарағайҙар һәм беҙ ҡырағайҙар,
Бергә үҫтек, бергә шауланыҡ.
Сәнғәт серен, юҡ һүрәттән түгел,
Тәбиғәттән генә яуланыҡ", -
тигән юлдарын уҡыным да, "Ниңә әле беҙ сит илдәр фәлсәфәһен, психологияһын үҙ итәбеҙ, улар тураһында уҡырға яратабыҙ, хатта улар фекере алдында баш эйәбеҙ?" - тип уйлап ҡуйҙым. Шунан уйымдан ғына: "Мин башымды сит ил фекере менән тултырмай, саф башҡортса фекерләгем, башҡорт аҡылы менән йәшәгем килә!" - тип ҡырт киҫеп ҡуйҙым.

Махсус хәрби операция биләмәһендә пилотһыҙ бәләкәй авиация - ул юғары технологиялы фронт һыҙығы. Алдынғы был ғәскәр төрөндә хеҙмәт айыҡ аҡыл, инженерлыҡ һәләтен һәм тиҙ ҡарар ҡабул итеү талабын ҡуя.

Гәзит уҡыу, республикабыҙ баҫмалары хаҡында һүҙ сыҡһа, һәр ваҡыт күп йылдар өйөмә яҙҙырып алдырған һәм минең генә түгел, ғаиләмдең дә тоғро дуҫына әүерелгән "Киске Өфө" аҙналығы күҙ алдыма килә.

Күптәр өсөн өҙөлөп көткән хәбәр: 1 сентябрҙә Өфөнөң Пугачев урамы буйлап дүрт юл һыҙатынан да хәрәкәт асылды.

Егет кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ, тигән ата-бабаларыбыҙ. Был һүҙҙәр яңы ғына Красноярскийҙа үткән XXXIV "Бөтә Рәсәй студент яҙы" фестиваленән өс йүнәлештә еңеүҙәр яулап ҡайтҡан талантлы егет - Айҙар ИСХАҠОВтың үҙенә тап ҡына килеп тора. Еңеүҙәре менән ҡотлау форсатын файҙаланып, Айҙарға өс һорау бирҙек:

"Андыҙ барҙа, ат үлмәҫ, ирәүән барҙа, ир үлмәҫ" тигән мәҡәл халыҡ араһында шул тиклем киң таралған, уны беҙҙең республикала һәм башҡа күрше өлкәләрҙә йәшәгән башҡорттар араһында (мәҫәлән, Һамар, Силәбе башҡорттары) белмәгән йәки ишетмәгән кеше бик аҙҙыр.

Һүҙемде етмешләгән бала-саға, ейән-ейәнсәр, бүлә-бүләсәре булған ҡайным менән ҡәйнәмде иҫкә алып китеүҙән башлап ебәрмәксемен. Баймаҡ районы Байым ауылында торҙолар. Оҙон ғүмер кисереп, береһе туҡһанға етеп, икенсеһе унан да ашып донъялыҡтан киткән, береһе һуғыш, икенсеһе - тыл ветераны булған Усман һәм Раҡия исемле хөрмәтле кешеләр ине улар.

Йәмиләне кейәүгә бик иртә бирҙеләр. Бирҙеләр, тип ни, әле урам ҡыҙырып уйнап та туймаған ҡыҙ баланы, бесәй балаһы кеүек, матур сепрәккә урап тоттороп ебәрмәнеләр, әлбиттә.

Ирәмәнде МТМ-ға эшкә алдылар, тракторын ремонтлаған Рәшит ағаһына ярҙамсы итеп ҡуйҙылар. Таштимерҙәге СПТУ-ны бөтөп, тракторист-машинист дипломы алған йәш егеткә, был эш, дөрөҫөн әйткәндә, баштан уҡ оҡшап етмәне. Уның хыялы берәй яңыраҡ "Беларус"та үҙе кеүек танау аҫтына еҫ кермәгән малай-шалайҙарҙың, бигерәк тә ҡыҙҙарҙың күҙҙәрен ҡыҙҙырып, урам буйлап елдереп йөрөү ине. Шул матур уйҙарынан уға рәхәт булып китә, хатта усын усҡа һуғып, эх, тип ебәрә. Булманы, бригадир Ирәмәндең күҙҙәрендә уның татлы хыялдарын күрмәне.