Урам буйлап һәлмәк кенә атлап барған ир ҡапылдан аҙымдарын яйлата төштө. Ә шулай ҙа туҡтаманы. Бер аҙ башын бора биреп, алыҫтан ишетелгән тоноҡ, әммә моңло тауышты тыңлай-тыңлай атлауын дауам итте. Ҡайҙан килә был тауыш? Кем ҡысҡыра? Әллә берәй нәмә булдымы? Атлай биргәс, ул нишләптер мәсет яғына күҙ һалды. Шунан, "Әй, мулла ҡысҡыра икән", тип еңел һулап ҡуйҙы. Ысынлап та, был мәлдә мәсет манараһынан (дөрөҫөрәге, тауыш көсәйткестән) аҙан тауышы яңғырай ине. Әммә теге ир мәсет яғына боролманы. Нишләптер, уның күңелендә Аллаһ йортона инеп, намаҙ башҡарыу ниәте тыуманы. Ул һәлмәк кенә баҫып, мәсет эргәһенән үтеп китте.

Сирлеләрҙе дауалап та була

Гипнотерапия менән даими шөғөлләнмәнем, сөнки бының өсөн мотлаҡ медицина белеме кәрәк тигән фекерҙә ҡалдым. Шулай ҙа ҡайһы бер осраҡтарҙа психоген тайпылыштары булған балаларға ярҙамым тейҙе. Башланғыс кластар факультетының ситтән тороп уҡыу бүлегендә лекциялар һәм семинарҙар төштән һуңғы ваҡытҡа ҡуйылды. Шулай бер көндә, кискә табан, беҙҙең уҡытыусылар бүлмәһенә оло ғына йәштәге студентка килеп инде. Ул, педучилище тамамлағас, Белорет ҡалаһының бер мәктәбендә башланғыс кластарҙа уҡыта.

Урманда ике дуҫ йәшәгән - һоро бүре һәм ҡыҙғылт ҡуңыр төҫтәге ерән төлкө. Икеһе ике төрлө холоҡло булһа ла, айырылмаҫ дуҫтар булған, ти улар. Бүре - көслө, ҡурҡыу белмәҫ ҡыйыу һунарсы булып танылған. Бер үҙе ҡоралай, ҡыр сусҡаһына һунар итә алған. Ҡайһы саҡта яҡын-тирәләге ауылдарҙан кәзә, йә һарыҡты ла һөйрәп килтергән. Ә төлкө инде сысҡан һәм ҡуяндарҙы ғына тота алған. Һуйыр һәм ағуналарҙың ояларын туҙҙырған, йәки ауылдарға барып әтәс-тауыҡтарҙы кетәктән урлаған. Бүре - хәйләһеҙ, бер ҡатлы һәм йомарт булған. Һунарҙан тапҡанынан үҙенә етәрлек кенә өлөштө алып ҡала ла, ҡалғанын бүре туғандарына һәм төлкө дуҫына биргән. Төлкө был дуҫлыҡты бик ҡәҙерләгән һәм һаҡларға тырышҡан. Ул бүрегә үҙенең эскерһеҙлеген һәм тоғро булыуын ышандырыр өсөн, тота алһа, ҡайһы саҡта сысҡан һәм ҡуяндары менән бүлешкән.

Концерт-маҙарҙарҙа бейеү ансамблдәренең сығышын тамашасылар дәррәү алҡыштарға күмә. Сәбәбе ябай: бейеү коллективының дәрте, бейеү рухы арбай уларҙы. Ә бит шундай ансамблде төҙөргә, тәрбиәләргә кәрәк. Ошо хаҡта һәм бейеү серҙәрен аңлау тураһында 3-сө Сибай полилингваль күп профилле гимназия-интернатының "Салтанат" өлгөлө халыҡ бейеү ансамбле етәксеһе Фәнүзә МӨХӘМӘТЙӘНОВА менән һөйләштек:

XIX быуат аҙағында - XX быуат башында йәшәгән рус табибы, медицина докторы Дмитрий Петрович НИКОЛЬСКИЙ 1899 йылда Санкт-Петербургта баҫылып сыҡҡан "Башкиры. Этнографическое и санитарно-антропологическое исследование" тип исемләнгән үтә ҡыҙыҡлы китап авторы булараҡ билдәле. Унан башҡа Д.П. Никольский 1895 йылда "Землеведение" ғилми журналында "Из поездки к лесным башкирам" тигән этнографик мәҡәлә баҫтыра. Был мәҡәләлә Архангел заводы, Тирәкле, Уҫманғәле, Инйәр ауылдары һәм Көньяҡ Уралдың башҡа урындары иҫкә алына. Автор урындағы башҡорттарҙың көнкүреше һәм йәшәү рәүеше, ялан һәм урман зоналары башҡорттары араһындағы айырмалыҡтар хаҡында ла бәйән итә.

Украина конфликты Киев режимы башлығын ғына түгел, Евроберләшмә илдәре лидерҙарын да төрлө сүрәткә индереүсе һәм уларҙың ысын йөҙөн фашлаусы "лакмус ҡағыҙы" менән бәрәбәр булды. Уларҙың сәйәси портреттары һәм "трюк"тарына цирк януарҙары ла көнләшер ине, буғай.

Илебеҙ башлығы быйылғы йылды "Рәсәй халыҡтары берҙәмлеге йылы" тип атауын күпселек хуплайҙыр, тигән инаныуҙамын. Минең һымаҡ оло быуын кешеләренә ошо төшөнсә бигерәк тә яҡын, сөнки беҙ - Советтар Союзында тыуып үҫкән кешеләрбеҙ. "Бөтә илдәрҙең пролетарийҙары, берләшегеҙ!" тигән лозунг һәр ерҙә яңғырай ине ул саҡ. Бында фәҡәт "пролетарийҙар" ғына түгел, ә барлыҡ милләт бер-береһе менән дуҫ, татыу йәшәргә тейешлеге лә күҙ уңында тотола ине, тип һанайым. ("Пролетарий" - шәхси милке булмаған кеше, йәки үҙ ҡулының көсөн һатып ҡына көн күреүсе фәҡир. Үзбәкстан, Төркмәнстан һымаҡ төрки телле илдәрҙең лозунгыһында улар "юҡсылдар" тип атала ине).

Редакцияға Вәли Иҙрисовтан яһалма интеллект мөмкинлектәре һәм хәүефтәре тураһында һорауҙар килде. Беҙ был хаҡта туранан-тура ЯИ-ның үҙенән һорарға булдыҡ һәм донъяның алдынғы өс виртуаль әңгәмәсеһе, Әлисә (Алиса, Рәсәй), Дөпсөк (DeepSeek, Ҡытай) һәм Google яһалма интеллекты (АҠШ) нейроселтәрҙәренә мөрәжәғәт иттек. Уларҙың киң мәғлүмәтле, урыны менән айырылып торған, әммә төп фекерҙәре берҙәм булған яуаптарын иғтибарығыҙға тәҡдим итәбеҙ.

Башҡортостанда йәшәүселәр Рәсәй Оборона министрлығы менән Пилотһыҙ системалар ғәскәре составында МХО зонаһында хеҙмәт итеү өсөн әүҙем контракт төҙөй. Граждандарҙы контракт буйынса хәрби хеҙмәткә һайлап алыу пункты офицеры лейтенант Алмаз Абдрахманов билдәләүенсә, мөрәжәғәт иткән дәғүәсене хәрби часҡа оҙатыу өсөн ике-өс көн ваҡыт етә.

"Әй Йола" төркөмө башҡарыуындағы "Һомай" йырының донъя кимәлендә яңғырауы, үҙебеҙсә әйткәндә, интернетты "шартлатыуы" музыка буйынса эксперттар араһында бәхәстәр тыуҙырҙы. Берәүҙәр был уңышты осраҡлы күренеш тип һанаһа, икенселәр уның серен йырҙың бөтә төрки халыҡтары араһында уртаҡ булған темаға арналыуында күрә, йәғни был феноменды төркилеккә генә бәйләргә тырыша. Уныһы шулайҙыр ҙа, әммә "Һомай"ҙың Европа илдәрендә айырата популярлыҡ яулауын нисек аңлатырға һуң улайһа?
"Русский шаффл" телеграм-каналының музыкаль тәнҡитсеһе Олег Кармунин, йырҙың иң беренсе нәүбәттә ҡаҙаҡ сегментында популярлыҡ яулауын һыҙыҡ өҫтөнә алып, төркөмдөң башҡарыусыһы Аделдың (Әҙиләнең) матурлығын композиция уңышының "ингредиенты" тип атай. Музыка буйынса журналист Михаил Маргулис "Һомай" йырының көтөлмәгән популярлығын социаль селтәрҙәр алгоритмдарында барлыҡҡа килгән "вирус" сюрприздарында күрә, йәнәһе, шуға күрә лә йыр ҙа вируслыға әүерелгән. Ә музыкаль эксперт Владимир Полупанов иһә вирусҡа әүерелгән бөтә йырҙар ҙа донъя чарттарына эләкмәй, шуға күрә был феноменды прогнозлауы бик ҡатмарлы булған уңыш тип билдәләй.
"Аҡһыу" студияһы генераль директоры, продюсер Рөстәм Сәрүәров, бындай йырҙы яҙып, донъяға сығарыр өсөн миллиард һумдар кәрәкмәй, яҡшы идея һәм эпос булыуы мөһимерәк, тип яҙа һәм хәҡиҡәткә яҡынлай ҙа.
Нисек кенә булмаһын, "Әй Йола" төркөмө, ошо "Һомай" йырын башҡарып, тарихта тәүге тапҡыр халҡыбыҙҙың һүҙен бар донъя кимәлендә берәгәй яңғырата алды. Үҙәк телеканалдарҙың һәр ҡайһыһында тиерлек сығыш яһаны улар, "Һомай" йырын донъя халыҡтары үҙ телдеренә тәржемә итеп башҡарырға кереште.
Шунан да ҙурыраҡ баһаның булыуы мөмкинме икән! Афарин, "Әй Йола", афарин, Ринат, афарин, Руслан, афарин, Аделя-Әҙиләкәй! Һеҙ мөмкин булмағанды эшләй, халҡыбыҙҙың тарихын, йыр-моңон, тауышын бар донъяға ишеттәрә алдығыҙ! Халыҡта "Ашаған белмәй, тураған белә" тигән әйтем бар. Тап шуның өсөн дә "Арғымаҡ" этно-рок төркөмө етәксеһе, "Әй Йола" төркөмөнөң солисы, атаҡлы ҡурайсы, Башҡортостандың халыҡ артисы Ринат РАМАЗАНОВ менән әңгәмә ҡороп, төркөм башҡарыуындағы "Һомай" йыры феноменының ҡайһы бер серҙәре хаҡында белергә теләнек.

Изге Рамаҙан айына аяҡ баҫтыҡ. Аллаһы Тәғәлә был изге Ҡөрьән Кәрим ебәрелгән айҙа үҙ ҡолдарына ҙур шәфҡәтлелек күрһәтә. Рамаҙан айында Йәннәт ҡапҡалары асыла, Йәһәннәм ҡапҡалары ябыла, мосолмандарҙы тура юлдан тайпылдыртмаһын өсөн шайтандар сылбырҙар менән бәйләнә. Хәҙистәрҙә: "Кешеләр Рамаҙан айының өҫтөнлөктәрен белһә, улар уның мәңге һуҙылыуын теләр ине", - тип әйтелә.

Тарихи мәғлүмәттәрҙе лә сағылдырамы?

Бер башҡорт егетенең нисек итеп монгол ғәскәрҙәре сафында һуғышта йөрөүе хаҡында һөйләүе лә тамам аптыратҡайны. "Һин был донъяға хәҙерге тәнеңдә килгәнсе берәй ваҡыт йәшәнеңме, ошо хаҡта мейеңдә мәғлүмәт бармы?" - тип һорағас, ул бына ниҙәр хаҡында бәйән итте. "Мин һуғышта йөрөйөм. Киев ҡалаһы янында алыш бара. Урыҫтар менән һуғышабыҙ, мин уҡсы яугирмын, ҙур йәйәнәм атам", - тине. Был егет йәйәүле уҡсы булған, йәйәнән нисек итеп тоҫҡап атыуын да күрһәтте. "Исемең нисек, ҡайҙанһың?" - тигән һорауға яуабы минең өсөн иҫ китмәле булып тойолдо: "Исемем Искәндәр, Башҡорт иленәнмен".

Тыуған еребеҙҙә, республикабыҙҙа, илебеҙҙә генә түгел, хатта донъя кимәлендәге мөһим тарихи сараларҙа танылыу алған Айҙар Мәжитовты белмәгән кеше юҡтыр. Мәргән уҡсы ла, ҡурайсы ла булған яҡташыбыҙҙың тарихты иҫ китмәле кимәлдә белеүенә хайран ҡалаһың. Уның башҡорттар, уларҙың үткән данлы юлы, ҡоралы, йәшәйеше тураһында һөйләүен һәм башҡа ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәрен сәғәттәр буйы ялҡмайынса тыңларға мөмкин. Ғүмер үҙенә ике "бишле" һуҡҡан арҙаҡлы яҡташыбыҙ, Темәс тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы мөдире, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, танылған тарихсы-реконструктор, Баймаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы Айҙар Рәйес улы МӘЖИТОВтың һүҙҙәренә ҡолаҡ һалайыҡ.

Беҙҙе алмаштырыр йәш быуын ниндәй ул? Сәғит БӘҘРЕТДИНОВ менән әңгәмә ҡороп, ошо һорауға яуап эҙләнек. Ул Өфөлә тыуып үҫкән, өс юғары белемгә эйә, әүҙем ирекмән, донъяға киң ҡарашлы йәш кеше.

XIX быуат аҙағында - XX быуат башында йәшәгән рус табибы, медицина докторы Дмитрий Петрович НИКОЛЬСКИЙ 1899 йылда Санкт-Петербургта баҫылып сыҡҡан "Башкиры. Этнографическое и санитарно-антропологическое исследование" тип исемләнгән үтә ҡыҙыҡлы китап авторы булараҡ билдәле. Унан башҡа Д.П. Никольский 1895 йылда "Землеведение" ғилми журналында "Из поездки к лесным башкирам" тигән этнографик мәҡәлә баҫтыра. Был мәҡәләлә Архангел заводы, Тирәкле, Уҫманғәле, Инйәр ауылдары һәм Көньяҡ Уралдың башҡа урындары иҫкә алына. Автор урындағы башҡорттарҙың көнкүреше һәм йәшәү рәүеше, ялан һәм урман зоналары башҡорттары араһындағы айырмалыҡтар хаҡында ла бәйән итә.

Бөгөнгө көндә төрлө сараларҙа, хатта урамда ла этно элементтары булған кейемле кешеләрҙе күреү бер кемде лә аптыратмай хәҙер. Халҡыбыҙҙың аҫыл костюм үрнәктәрен, биҙәүестәрен тергеҙеү эше лә активлаша. Тормошон шул эшкә бағышлаған йәш егет Иҙел ХӘКИМОВ менән милли кейем оҫтаһы һөнәренең үҙенсәлектәре тураһында әңгәмә ҡорҙоҡ.

Үткән аҙнаның ахырғы көнөнә ҡарата килгән хәбәрҙәрҙән Запорожьелағы "Көнсығыш" ғәскәр төркөмө артиллерияһының Украина Ҡораллы көстәре ҡарамағындағы дрондар менән идара итеү пунтын юҡ итеүе, ә "Көнбайыш"төркөмө "Ураган"ының Ҡыҙыл Лиман йүнәлешендәге дошман позицияларын ҡыйратыуы хаҡында мәғлүм булды.

Редакцияға Вәли Иҙрисовтан яһалма интеллект мөмкинлектәре һәм хәүефтәре тураһында һорауҙар килде. Беҙ был хаҡта туранан-тура ЯИ-ның үҙенән һорарға булдыҡ һәм донъяның алдынғы өс виртуаль әңгәмәсеһе, Әлисә (Алиса, Рәсәй), Дөпсөк (DeepSeek, Ҡытай) һәм Google яһалма интеллекты (АҠШ) нейроселтәрҙәренә мөрәжәғәт иттек. Уларҙың киң мәғлүмәтле, урыны менән айырылып торған, әммә төп фекерҙәре берҙәм булған яуаптарын иғтибарығыҙға тәҡдим итәбеҙ.

Ҡыҙыҡ: беҙҙең мәғариф системаһы сиктән-сиккә һуғылыуҙарҙан, йыш ҡына төплө уйланмаған "реформалар"ҙан һәм уҡыусылар, студенттарҙың белем кимәле өҫтөндә тәжрибәләр үткәреүҙән ҡасан туҡтар икән?

Өфөнөң "Кузнецов затоны" биҫтәһендә Волга буйы федераль округындағы иң ҙур мәктәп эш башланы. 2 200 балаға иҫәпләнгән 164-се мәғариф үҙәген асыу тантанаһында Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров ҡатнашты.