(Салауат Хәмиҙуллиндың видеофильмы буйынса)

Александр Юрченко, тарих фәндәре кандидаты, бойондороҡһоҙ тикшеренеүсе (Санкт-Петербург): Картала Итиль йылғаһы төшөрөлгән һәм артабан ул үҙенең бер ҡушылдығына күсә. XIV быуатта Кама йылғаһы ла Итиль тип аталған була. Башҡорт ҡалаһы йылға ярында, ҡалалар сылбырында күрһәтелгән. Картографтарҙы, дөрөҫөрәк әйткәндә, уларға заказ биреүселәрҙе һәм уларҙың информаторҙарҙын ҡалалар үҙҙәренән үҙҙәре генә ҡыҙыҡһындырмаған. Әйтәйек, был картала Мәскәү юҡ. Беҙ XIV быуатта Мәскәүҙең булғанлығын беләбеҙ. Ҡаланың картала күрһәтелмәүе уның булмауына дәлил түгел. Ул осорҙа, Европа банкирҙарының геосәйәсәти мәнфәғәттәренә ярашлы, Мәскәү уларҙы ҡыҙыҡһындырған бер нәмәне лә тәҡдим итә алмаған. Тап шуның өсөн Мәскәүҙең уларға кәрәге булмай. Ә Башҡорт ҡалаһы бар, Сарай бар, башҡа ҙур һәм бәләкәй ҡалалар бар.
Салауат Хәмиҙуллин: Паскерти ҡалаһы, моғайын, тарихи-географик мосолман традицияһына ла билдәле булғандыр. XIV быуатта йәшәгән фарсы тарихсыһы, киң билдәле Рәшид-ад-Динде дауам итеүсе Хәмдуллах Казвини, шулай уҡ Ирандың монгол хакимдары һарайында хеҙмәт итеүсе ғалим, үҙенең "Нузхат ал-кулуб" ("Йөрәктәр хозурлығы") тигән хеҙмәтендә ошо хаҡта телгә ала.
Искәндәр Сайетбатталов, филология фәндәре кандидаты ӨФһТУ-ның Иранистика үҙәге директоры: Казвини VII климатҡа ҡараған Башҡорт төйәгендәге ике ҙур ҡала, улар тирәһендәге киң далаларҙа кешеләрҙең тораҡтары булыуы хаҡында яҙа. Ул үҙенә тиклем булған мәғлүмәттәрҙе күсереп кенә алмаған, уларҙы тәнҡит күҙлегенән ҡарап, һайлап алып ҡына теркәгән. Үҙ заманының ҙур чиновнигы булараҡ та ул актуаль информация йыя алған, шулай уҡ уға монгол яулап алыуы осоронда тупланған мәғлүмәттәр ҙә билдәле була.
Салауат Хәмиҙуллин: Шулай итеп, батша менән кенәз Урус араһындағы хат алышыуҙа һанап үтелгән Увек, Һамар, Өфө атамалары йылға исемдәрен түгел, ә айырым урындарҙы аңлатҡан, тип фараз итергә лә була, сөнки Урҙа осоронда ошолай тип аталған тораҡ пункттары була. Был осраҡта бер һорауға ғына яуап табыу фарыз: рус отрядтары бында килгәнсе тораҡ инфраструктураһы ғәмәлдә булғанмы әллә улар килгәнгә тиклем байтаҡ ваҡыттар элегерәк тормош һүнеп ҡалғанмы? Ошо һорауға яуап табыр өсөн яңынан археология материалдарына иғтибар итеү фарыз. Тик улар ғына алдараҡ килтерелгән картография һәм яҙма сығанаҡтар мәғлүмәттәренең дөрөҫлөгөн раҫлай ала. Шулай итеп, һуң урта быуаттар осорона, йәғни XIV-XVI быуаттарға ҡараған материалдар бармы икән?

(Дауамы. Башы 37-44-се, 46-49-сы һандарҙа).
"Киске Өфө" гәзите, №50, 19 - 25 декабрь 2025 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА